Thủ đoạn buôn lậu ngày càng tinh vi
Theo Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương, từ ngày 16/7 đến 15/8/2026, các đơn vị thuộc Ban Chỉ đạo đã kiểm tra 4.469 vụ, phát hiện và xử lý 3.529 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách nhà nước hơn 39,9 tỷ đồng. Riêng lực lượng Quản lý thị trường kiểm tra 4.462 vụ, xử lý 3.522 vụ, với tổng trị giá hàng hóa vi phạm hơn 23,3 tỷ đồng.
Đáng chú ý, vi phạm đang chuyển dịch mạnh lên môi trường số. Nhiều đối tượng sử dụng tài khoản mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, livestream để kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc; thường xuyên thay đổi tài khoản, địa điểm kinh doanh, phương thức thanh toán và lập các kho hàng “ẩn” ở khu vực ven đô để né tránh kiểm tra.
Nếu trước đây buôn lậu chủ yếu được tổ chức theo những đường dây nhỏ lẻ thì nay đã xuất hiện các mạng lưới có tổ chức, hoạt động xuyên quốc gia, núp bóng doanh nghiệp và tận dụng hệ sinh thái thương mại điện tử, logistics để giao dịch, vận chuyển hàng hóa vi phạm.
Một vụ án được cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố ngày 24/7/2026 tại Công ty cổ phần Đầu tư y tế Việt Mỹ và các đơn vị liên quan cho thấy rõ thủ đoạn sau: Các đối tượng bị cáo buộc thành lập nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam, Singapore và Hồng Kông để mua bán, nâng giá thiết bị y tế, tân dược trước khi nhập khẩu về Việt Nam. Quá trình nhập khẩu, các đối tượng còn lợi dụng giấy phép nhập khẩu thiết bị y tế để khai báo gian dối, đưa thêm hàng hóa khác vào Việt Nam.
Một vụ án khác tại Hải Phòng cho thấy tính chất ngày càng chuyên nghiệp của các đường dây. Công an TP Hải Phòng đã khởi tố 18 bị can trong 3 vụ án với các tội buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, in phát hành trái phép hóa đơn, trốn thuế và đưa, nhận hối lộ. Công an bước đầu chứng minh tổng giá trị hàng hóa buôn lậu gần 1.000 tỷ đồng, số tiền trốn thuế hơn 40 tỷ đồng và số tiền đưa, nhận hối lộ hơn 2,3 tỷ đồng. Đáng chú ý, đây là đường dây hoạt động phạm tội tinh vi, sử dụng các ứng dụng mạng xã hội như WeChat, Viber, Zalo... để liên lạc, trao đổi thông tin liên quan đến hành vi phạm tội và có sự cấu kết của nhiều thành viên trong gia đình.
Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Lưu Mạnh Tưởng, các đối tượng hiện không chỉ khai sai tên hàng, mã HS, trị giá, xuất xứ mà còn kết hợp nhiều hành vi vi phạm trong cùng một lô hàng như giả mạo nhãn hiệu, giả mạo xuất xứ, gian lận thuế và vi phạm chính sách quản lý chuyên ngành. Đáng lo ngại là có trường hợp lợi dụng Việt Nam làm nơi trung chuyển hàng giả hoặc giả mạo xuất xứ Việt Nam để đưa sang nước thứ ba, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín hàng hóa Việt Nam.
Thực tế kiểm soát tại biên giới cũng cho thấy xu hướng này. Trong một lô hàng quá cảnh tại Lạng Sơn, lực lượng Hải quan phát hiện gần 5.000 sản phẩm giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng như Rolex, Nike, Adidas, Hermès và giả mạo cả xuất xứ “Made in Vietnam” để đưa đi nước thứ ba. Vụ việc sau đó được cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn khởi tố.
Không chỉ hàng giả, ma túy cũng được các đường dây quốc tế tìm cách đưa vào Việt Nam qua những phương thức ngày càng tinh vi. Theo Cục Hải quan, thời gian qua, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) đã chủ động phối hợp chặt chẽ với Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (Bộ Công an) và Công an các địa phương triển khai nhiều chuyên án lớn, đấu tranh, triệt phá các đường dây mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy xuyên quốc gia. Điển hình là chuyên án triệt phá đường dây vận chuyển ma túy từ nước ngoài vào Việt Nam tiêu thụ, bắt giữ nhiều đối tượng, thu giữ gần 93 kg ma túy các loại, 7 xe ô tô cùng nhiều tài liệu, vật chứng liên quan.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, Bộ đội Biên phòng đã xác lập, đấu tranh thành công 93 chuyên án về buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả; bắt giữ, xử lý 821 vụ với 1.360 đối tượng, khởi tố 286 vụ và 365 đối tượng. Theo Trung tướng Vũ Trung Kiên, Tư lệnh Bộ đội Biên phòng, địa bàn biên giới rộng, nhiều đường mòn, lối mở, cửa sông, bến bãi, cảng biển, trong khi các đối tượng liên tục thay đổi phương thức hoạt động, sử dụng thiết bị định vị và ứng dụng liên lạc mã hóa để điều hành từ xa.
Từ “đánh bắt” sang kiểm soát thông minh
Trước sự thay đổi nhanh của tội phạm buôn lậu, yêu cầu đặt ra không chỉ là bắt giữ nhiều vụ việc hơn mà phải nhận diện được nguy cơ ngay từ khi hàng hóa chưa đến cửa khẩu.
Phó Cục trưởng Cục Hải quan Lưu Mạnh Tưởng cho biết, ngành Hải quan đang chuyển mạnh từ phương thức kiểm tra theo vụ việc sang kiểm soát dựa trên quản lý rủi ro và tình báo hải quan. Cơ quan Hải quan tăng cường thu thập, phân tích thông tin về doanh nghiệp, tờ khai, tuyến vận chuyển, loại hình xuất nhập khẩu và các dấu hiệu bất thường để lựa chọn đúng đối tượng, tuyến và lô hàng cần kiểm tra.
Đặc biệt, với thương mại điện tử, Hải quan Việt Nam đã xây dựng quy trình quản lý hàng hóa theo 7 bước, từ khi người mua đặt hàng đến khi hàng được giao tới tay người tiêu dùng. Điểm cốt lõi là dữ liệu giao dịch được truyền trước cho hệ thống Hải quan, tiếp tục cập nhật trong quá trình vận chuyển và được đối chiếu khi hàng qua biên giới.
Theo ông Lưu Mạnh Tưởng, dữ liệu về đơn hàng, vận chuyển, doanh nghiệp, thuế, lịch sử tuân thủ, tần suất giao dịch và cảnh báo của các bộ, ngành được tổng hợp để phục vụ phân tích rủi ro. Trên nền tảng đó, AI và các thuật toán được định hướng hỗ trợ phân loại tự động, phát hiện gian lận và xử lý nhanh đối với doanh nghiệp tuân thủ.
Cách làm này càng có ý nghĩa trong thương mại điện tử xuyên biên giới, nơi số lượng đơn hàng rất lớn nhưng giá trị từng đơn hàng thấp. Thay vì kiểm tra dàn trải, cơ quan chức năng có thể tập trung nguồn lực vào những giao dịch, hàng hóa và chủ thể có nguy cơ cao.
Ở trong nước, lực lượng Quản lý thị trường cũng đang tăng cường kiểm soát không gian mạng. Trong đợt cao điểm triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg, Bộ Công Thương đã phối hợp với các sàn thương mại điện tử gỡ bỏ hơn 9.000 sản phẩm vi phạm, chặn trên 2.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm, xử lý hơn 300 vụ việc trên môi trường mạng và hơn 1.500 vụ giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Thiếu tướng Đào Hồng Sơn, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) cho rằng, phương thức, thủ đoạn buôn lậu hiện đã đan xen giữa không gian thực và không gian mạng, giữa hoạt động trong nước và xuyên biên giới. Vì vậy, Bộ Công an kiến nghị thay đổi tư duy kiểm soát, quản lý từ "tiền kiểm, hậu kiểm truyền thống" sang "kiểm soát số"; tập trung nguồn lực phối hợp với Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công Thương để xây dựng hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) kiểm soát dòng hàng hóa trên không gian mạng. Chủ động rà quét, đưa vào diện tầm ngắm các tài khoản, trang web, hội nhóm có dấu hiệu giao dịch hàng lậu, hàng giả quy mô lớn để đánh chặn ngay từ gốc.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng đã bắt giữ, xử lý 67.685 vụ vi phạm, tăng 36,15% so với cùng kỳ năm 2025; thu nộp ngân sách 9.647,747 tỷ đồng và khởi tố 1.512 vụ án, 2.570 đối tượng. Tuy nhiên, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá, hàng nhập lậu, giả mạo nguồn gốc xuất xứ vẫn diễn biến phức tạp, nhất là trên môi trường thương mại điện tử.
Từ thực tế này, Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương và lực lượng chức năng xây dựng chương trình, kế hoạch phù hợp với từng địa bàn; tập trung vào ma túy, vàng, ngoại tệ, thuốc lá thế hệ mới, hàng giả mạo xuất xứ Việt Nam để xuất khẩu, thực phẩm, dược phẩm, thực phẩm chức năng và hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện pháp luật và đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.
