Kỳ cuối: Xây dựng hệ sinh thái tiêu dùng an toàn

Minh bạch thông tin cùng “mắt thần” ở cơ sở

Nằm trong chuỗi giải pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giữ vững an ninh trật tự xã hội, Diễn đàn “Minh bạch thông tin sản phẩm - chung tay bảo vệ người tiêu dùng” do Báo Công an nhân dân tổ chức đã trở thành một điểm tựa truyền thông quan trọng.

Với vai trò là cơ quan ngôn luận của Bộ Công an, Báo CAND không dừng lại ở việc phản ánh đơn thuần các vụ án hay các đường dây sản xuất, kinh doanh thực phẩm bẩn bị triệt phá. Báo chí còn là diễn đàn truyền thông xã hội, vừa truyền thông chính sách, phản biện cơ chế, vừa đồng hành cùng các lực lượng chức năng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Qua Diễn đàn, tiếng nói từ thực tiễn của doanh nghiệp và tâm tư, sự bức xúc của cử tri, nhân dân được chuyển tải trực tiếp tới các cơ quan lập pháp, lực lượng thi hành pháp luật (Bộ Công an, Bộ Y tế, Bộ Công thương, Sở An toàn thực phẩm...). Từ đây, những “kẽ hở” trong quản lý sẽ được nhận diện và khắc phục.

Thực tế thời gian qua cho thấy, việc kiểm soát thực phẩm vẫn còn đối mặt với muôn vàn khó khăn. Nếu pháp luật không được thực thi nghiêm, hoặc tồn tại tình trạng “bắt tay”, “sân sau” giữa doanh nghiệp vi phạm với cán bộ quản lý, thì các sai phạm sẽ khó được phát hiện và xử lý kịp thời, từ đó làm xói mòn niềm tin của người dân.

Bên cạnh vai trò “thắp sáng” các góc khuất, báo chí truyền thông còn là công cụ tạo dư luận tích cực, buộc các chủ cơ sở kinh doanh phải nghiêm túc tuân thủ pháp luật. Đồng thời, báo chí chính là cầu nối lan tỏa những mô hình kinh doanh tử tế, bảo vệ các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Dù lực lượng chức năng có căng mình kiểm tra hay mức xử phạt vi hành chính có nâng lên tới hàng tỷ đồng, pháp luật vẫn không thể phủ kín từng ngõ ngách hay từng giao dịch trên không gian mạng nếu thiếu đi sự phối hợp của người dân. Mỗi người tiêu dùng chính là một “mắt thần” có vai trò quyết định trong việc tẩy chay thực phẩm bẩn.

Đại tá Ngô Thuận Lăng, Trưởng phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP Hồ Chí Minh khẳng định: Lực lượng Công an xác định tuyên truyền, phát động phong trào toàn dân tham gia tố giác tội phạm là giải pháp trọng tâm. Việc kiểm tra, xử lý kiên quyết sẽ được thực hiện song song với công tác phòng ngừa xã hội, đồng thời gắn trách nhiệm cụ thể đối với cán bộ, lãnh đạo cấp cơ sở nếu để xảy ra tồn tại, vi phạm kéo dài trên địa bàn.

Để giải quyết những bức xúc xã hội trước vấn nạn thực phẩm bẩn, chúng ta phải hành động thiết thực, người dân cần chủ động thực hiện ba nguyên tắc “tiêu dùng thông thái”: Thận trọng trước giá rẻ bất thường, cảnh giác cao độ với các loại thực phẩm, thực phẩm chức năng, sữa, thực phẩm dinh dưỡng được quảng cáo “xách tay”, “xả kho” với giá rẻ bất ngờ. Đồng thời, hình thành thói quen tra cứu, tích cực sử dụng các ứng dụng quét mã QR, kiểm tra hồ sơ công bố, hạn sử dụng, thông tin nhà sản xuất và tem truy xuất nguồn gốc chính thống trước khi mua hàng. Chủ động tố giác vi phạm, mạnh dạn phản ánh, cung cấp thông tin qua đường dây nóng của cơ quan Công an gần nhất, lực lượng Quản lý thị trường hoặc các cơ quan báo chí khi phát hiện các cơ sở sản xuất “chui”, kho bãi lưu giữ hàng hóa bất minh.

Cơ quan Công an cũng đưa ra khuyến cáo nghiêm khắc đối với các chủ cơ sở kho vận, bãi xe, nhà xưởng cho thuê: Tuyệt đối không tiếp tay, hợp tác lưu chứa hoặc vận chuyển hàng hóa nhập lậu, hàng giả, thực phẩm không rõ nguồn gốc. Mọi hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che, tiếp tay cho tội phạm sẽ bị lực lượng Công an kiên quyết xử lý nghiêm minh trước pháp luật.

Kiến tạo “Hệ sinh thái an toàn” - sự hợp lực của “4 nhà”

Bảo vệ an toàn thực phẩm (ATTP), minh bạch thông tin sản phẩm chính là bảo vệ giống nòi, bảo vệ sức khỏe con người và bảo vệ sự phát triển bền vững của đất nước. Để hiện thực hóa mục tiêu này, TP Hồ Chí Minh đang tích cực triển khai Chỉ thị 15-CT/TU của Ban Thường vụ Thành ủy với phương châm “5 rõ”: Rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ kết quả, rõ trách nhiệm. Người đứng đầu cấp ủy, chính quyền các cấp phải chịu trách nhiệm cao nhất về an ninh, ATTP trên địa bàn phụ trách.

Ngành chức năng nhận định, để đẩy lùi thực phẩm giả, thực phẩm bẩn cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp sản xuất và người tiêu dùng trong việc nâng cao trách nhiệm, lựa chọn và giám sát chất lượng thực phẩm trên thị trường. Và một hệ sinh thái tiêu dùng an toàn đúng nghĩa chỉ có thể được vận hành trơn tru khi có sự gắn kết chặt chẽ của “4 nhà”:

Nhà nước (Cơ quan quản lý): Kiến tạo hành lang pháp lý nghiêm minh, đẩy mạnh chuyển đổi số trong cấp phép, hậu kiểm và vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc. Tại TP Hồ Chí Minh, chính quyền đang siết chặt quản lý toàn bộ 3 chợ đầu mối (Thủ Đức, Hóc Môn, Bình Điền), nơi cung ứng 70% lượng thực phẩm cho toàn đô thị, bằng việc số hóa dữ liệu thương nhân, mã số vùng trồng, vùng nuôi và bắt buộc hàng hóa vào chợ phải truy xuất được nguồn gốc.

Doanh nghiệp: Sản xuất bằng sự “tự tâm” và tinh thần trách nhiệm xã hội. Nâng cao tiêu chuẩn chất lượng, chủ động áp dụng công nghệ số, tham gia các chương trình liên kết minh bạch như “Tick xanh trách nhiệm” hay “Chuỗi thực phẩm an toàn”.

Báo chí: Đóng vai trò cầu nối truyền thông chiến lược, định hướng dư luận, phản biện chính sách và là công cụ giám sát sắc bén. Vai trò giám sát của người tiêu dùng và báo chí cũng cần được phát huy mạnh mẽ. Khi người dân chủ động phản ánh các dấu hiệu vi phạm và cơ quan truyền thông kịp thời thông tin về những vụ việc điển hình, sức ép từ dư luận sẽ góp phần buộc các cơ sở sản xuất, kinh doanh phải tuân thủ pháp luật nghiêm túc hơn.

Tuy nhiên, trong toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm từ trang trại đến bàn ăn của mỗi gia đình, mọi hoạt động thanh tra, kiểm tra của cơ quan chức năng hay sự giám sát độc lập từ truyền thông báo chí suy cho cùng đều mang tính chất hỗ trợ và điều tiết ngoài thị trường. Động lực then chốt, mang tính chất quyết định trực tiếp tới mức độ an toàn của từng bữa ăn con người chính là nhận thức, bản lĩnh và đạo đức kinh doanh gắn với quy trình sản xuất của chính doanh nghiệp.

Người tiêu dùng: Trở thành lực lượng giám sát rộng khắp, người dân cần nâng cao ý thức tự bảo vệ mình trong lựa chọn, sử dụng thực phẩm, kiên quyết từ bỏ thói quen “ham rẻ”, không với sản phẩm bất minh và đồng hành cùng cơ quan chức năng.

Trong thực tế, nhiều người vẫn chọn mua sản phẩm rất rẻ dù biết hàng hóa không rõ nguồn gốc, chủ yếu do khó khăn kinh tế hoặc tâm lý ham rẻ... Việc bảo đảm ATTP cần sự đồng hành của người dân. Người dân có ý thức lựa chọn đúng, tiêu dùng an toàn và phản ánh kịp thời các dấu hiệu vi phạm thì công tác quản lý ATTP mới đạt hiệu quả tốt nhất.

Cuối cùng, việc tuyên truyền và giáo dục pháp luật về ATTP cũng cần được đẩy mạnh. Một xã hội mà cả doanh nghiệp, người sản xuất và người tiêu dùng đều hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mình sẽ tạo nên “lá chắn” bền vững hơn bất kỳ mức xử phạt nào.

Những vụ ngộ độc hay tình trạng thực phẩm bẩn trôi nổi là bài học đắt giá, là “báo động đỏ” đòi hỏi sự thức tỉnh và hành động quyết liệt của toàn xã hội. “Khoảng tối” của vi phạm sẽ chỉ bị đẩy lùi khi sức mạnh của pháp luật được cộng hưởng cùng “sức mạnh toàn dân”.