Chuyện phúc họa trong đời nhà chí sĩ
Cụ Sắc là người thông minh đức hạnh, được người làng Sen, người xứ Nghệ tôn là một trong bốn người nổi tiếng (tứ hổ) và tại đây còn lưu truyền câu ca: Thông minh bất như Sắc (Nguyễn Sinh Sắc); Uyên bác bất như San (Phan Bội Châu); Hào hoa bất như Qúy (Vương Thúc Quý); Cương kỷ bất như Lương (Trần Văn Lương).
Thông minh đỗ đạt, được trọng dụng ra làm quan nhưng chí cụ đâu chỉ có mưu vinh thân phì gia. Từng giữ chức Thừa biện Bộ Lễ dưới triều vua Thành Thái, rồi Tri huyện Bình Khê triều Duy Tân đến 1910 bị trục xuất khỏi Kinh đô Huế không được lai cố hương… Người đã sớm nhận thấy rằng: "Quan trường thị nô lệ trung chi nô lệ hựu nô lệ" (Quan trường là nô lệ trong đám nô lệ càng nô lệ hơn).
Viếng người đồng chí Phan Tây Hồ (Phan Chu Trinh) mất ở Huế, cụ đã viết đôi câu đối: Tiên sinh vì cách mạng mà làm ngọn giáo đi đầu/ Tạo vật chỉ là trò lộng ảo của hoá nhi, cái gì mất thì mất, cái gì còn cứ còn…(Tiên sinh vị cách mạng tiền mâu bất thành vu thành, nhi thành vu bại/ Tạo vật thị hoá nhi lộng ảo kỳ tử giả tử, bất tử giả tồn).
Cuộc đời và sự nghiệp của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc còn chưa được tổng kết đầy đủ, nhưng có thể nói cụ là một nhà yêu nước chân chính, một nhà nho mẫn thế và dốc lòng vì nghĩa lớn. Cụ xứng đáng là nhân vật lịch sử dù không là lãnh tụ, không công thành danh toại gì, nhưng tư tưởng của cụ, tấm gương nhập thế dốc lòng vì lý tưởng yêu nước cùng công lao dạy dỗ các con thành những nhà cách mạng mà Nguyễn Tất Thành - Hồ Chí Minh là một điển hình.
Rời Huế vào Bình Định, lúc đầu cụ Phó bảng được mời vào làm giám khảo một cuộc thi nhưng rồì nhân đấy triều đình bổ chức Tri huyện Bình Khê. Cũng tại nơi này hai cha con nhà yêu nước Nguyễn Sinh Sắc đã chia tay nhau, người cha vô xứ Nam, người con là Tất Thành vô Phan Thiết làm trợ giáo ở Trường Dục Thanh - ngôi trường do các nhà yêu nước lập ra, để rồi một năm sau chàng thanh niên 20 tuổi ấy đến bến Nhà Rồng để lên đường bôn ba tìm đường cứu nước… Tại đây, cụ đã dặn con bằng một câu nói mà từ đó người con chí hiếu chí trung là Nguyễn Tất Thành đã làm nên đại sự. Cụ dặn Nguyễn Tất Thành rằng: "Nước mất, con hãy đi tìm nước, đừng tìm cha". Chao ơi! Chỉ những người quân tử, chỉ những đấng trượng phu nuôi chí lớn mới dám quên vận nhà, mới dám hy sinh tình nhà vì nghĩa nước như họ.
Tại Bình Khê, cụ Nguyễn đã được bổ làm tri huyện, nhưng một lần nữa, số phận hay là sự đố kỵ, hiềm khích của ai đó đã không để cụ yên. Nhân chuyện một tên cường hào gian ác hà hiếp dân lành bị cụ tống giam, đã chết sau hai tháng được tha mà cụ bị bãi chức.
Về chuyện này có tài liệu nói rằng do cụ chơi thân với Đào Tấn, nên bị một viên quan án sát nơi ấy ghét lây mà vu oan lên tận triều đình (?). Rủi hay may đây? Phúc hay họa đây? May, có lẽ nhiều hơn, vì đó là bước ngoặt mà từ đó cụ từ bỏ chốn quan trường thối nát để dấn thân truyền bá tư tưởng cứu nước của mình suốt dải đất Nam Bộ. Cụ quyết định chu du vùng đất Nam Bộ để truyền bá tư tưởng yêu nước chống ngoại xâm. Cụ thường tiếp xúc với những người đồng chí hoạt động trong Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội, gặp gỡ các nhà yêu nước.
Lấy cửa Phật làm nơi tu tâm hành đạo, cụ từng giao lưu với các nhà tu hành nổi tiếng đất
Lăng mộ cụ Nguyễn Sinh Sắc.
Một lần đương ngồi bốc thuốc thì Nguyễn Tất Thành đến thăm cha, cụ từ tốn nói: "Chuyện cha con là chuyện riêng không quan trọng. Chuyện cứu người là chuyện gấp rút phải làm".
Cuộc chia tay với người con trai trên bến Nhà Rồng năm 1911 ấy thật cảm động khi người cha và người con trai tiễn biệt nhau. Người ra đi dấn thân tìm đường cứu nước, bắt đầu từ tay trắng bôn ba năm châu bốn biển. Nguyễn Tất Thành nhìn người cha gầy yếu mà lòng quặn đau: "Cha đã hy sinh nuôi dưỡng dạy dỗ con, con chưa kịp báo đáp thâm ân, quả là điều bất hiếu, nên ra đi con chưa yên lòng…". Nhưng thật bất ngờ khi người cha khuyên con: "Nước mất thì con đi cứu nước. Con chỉ có mỗi việc đó phải làm. Cứu nước tức là tỏ sự hiếu với cha rồi…".
Cụ trở về đất Cao Lãnh dạy học và bốc thuốc cứu người để mong chờ đứa con biền biệt phương xa biết có tìm được con đường cứu nước cứu dân như từng mong mỏi! Và, niềm tin và tiên lượng của người cha đã thành sự thật. Hẳn nuôi chí lớn, cụ Nguyễn Sinh Sắc đã gửi gắm ý chí ấy vào người con trai, mà đặt cho cái tên Nguyễn Tất Thành như một khẳng định về sau…
Mấy mươi năm bôn tẩu xứ người, lòng cụ Nguyễn Sinh Sắc khôn nguôi nhớ các con, nhớ cố quận. Đặc biệt, cụ tháng ngày dõi theo bước chân Nguyễn Tất Thành đương bôn ba hải ngoại tìm đường cứu nước cứu dân và đã không chờ được ngày Nguyễn Ái Quốc trở về, cũng như không đợi được ngày Cách mạng thành công, nước nhà độc lập, nhân dân tự do. Cụ không biết rằng sau này Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trở thành lãnh tụ của cách mạng Việt
Chuyện về lăng mộ và bức di ảnh cụ Nguyễn Sinh Sắc
Cụ mất tại Cao Lãnh, Sa Đéc, sau đổi là tỉnh Đồng Tháp năm 1929, trong sự tiếc thương của đồng bào Nam Bộ và bạn hữu khắp miền… Mộ cụ được an táng tại một nơi gần chùa Hoà An ở thị xã Cao Lãnh. Về lăng mộ cụ Nguyễn Sinh Huy (Nguyễn Sinh Sắc) ở Cao Lãnh - Đồng Tháp, có rất nhiều câu chuyện đã và đang được kể với tất cả sự ngưỡng vọng yêu kính người đã sinh cho dân tộc lãnh tụ Hồ Chí Minh. (Bức ảnh đăng kèm bài đây là bức chụp cảnh lăng mộ cụ Nguyễn Sinh Sắc trước khi được tôn tạo năm 1977. Ảnh của Kiến trúc sư Đinh Khắc Giao, tác giả của đồ án thiết kế lăng mộ cụ Phó bảng. KTS Đinh Khắc Giao đã tặng nhà văn Sơn Tùng tại Cao Lãnh vào tháng Tám năm 1975 khi nhà văn cùng người vợ trẻ trên đường di tìm dấu tích Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, đặng sau này có đủ tư liệu viết về Người).
Từ năm 1929, khi cụ Phó bảng qua đời đến khi lăng mộ được tôn tạo khang trang như ngày nay, đã có nhiều lần các nhân vật, các tổ chức cá nhân đứng ra tôn tạo, sửa sang. Tất cả mọi người đến đây, không phân biệt thời nào, không kể thành phần nào đều với một tấm lòng thành kính đối với cụ Nguyễn Sinh Sắc.
Khi các Bảo tàng Hồ Chí Minh trong nước được thành lập, phần trưng bày về thân sinh Bác, do không có di ảnh cụ Nguyễn Sinh Sắc nên thời ấy người ta đã thuê thợ truyền thần vẽ mô phỏng ảnh cụ từ bức ảnh người con cả Nguyễn Sinh Khiêm. Nhưng may mắn là Cục Hồ sơ nghiệp vụ An ninh, Bộ Công an, đã làm được một công việc ý nghĩa, là sau khi phát hiện trong hồ sơ cũ có bức ảnh cụ Nguyễn Sinh Sắc do mật thám Pháp chụp năm 1923. Tấm phim cỡ 6x6cm do mật thám Pháp chụp hiện được cất vào kho lưu trữ. Từ bức ảnh quý giá ấy, hiện trong tất cả 11 Bảo tàng Hồ Chí Minh đều đã có ảnh cụ để thay bức ảnh cũ không giống ảnh cụ Nguyễn. Nhìn bức ảnh mới này, ai cũng thấy Bác Hồ rất giống với người Cha của mình…
Vậy là đã chẵn 80 năm ngày mất cụ Nguyễn Sinh Sắc. Từ ngày ấy, đất nước đã qua bao biến cố lịch sử, qua bao triều đại, nhưng người yêu nước như cụ và những người đồng chí của cụ như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh… thì vẫn muôn đời được lưu danh. Đó là đạo lý, là tinh thần Việt, cho đất nước mãi mãi trường tồn. Nhắc nhớ về cụ, lòng ta thêm kính trọng và thương cảm cụ, một tài năng đức độ, một nhân vật lịch sử đã có công sinh thành dưỡng dục để dân tộc và nhân loại có một Hồ Chí Minh - người Anh hùng giải phóng dân tộc - danh nhân văn hoá kiệt xuất…
Viết những dòng này, người cầm bút muốn dâng lên cụ nén tâm nhang cùng lòng yêu kính, cũng là để thêm một lần tìm hiểu về nền tảng tư tưởng sâu xa của đạo đức Hồ Chí Minh.
Hà Nội, ngày lập Thu năm Kỷ Sửu 2009
