Chuẩn bị nhân lực từ sớm
Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của sự thay đổi mang tính đột phá trong ngành giao thông vận tải với hàng loạt dự án đường sắt quy mô lớn như: Đường sắt tốc độ cao trục Bắc – Nam, các tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội - Đồng Đăng và hệ thống đường sắt đô thị tại các thành phố lớn. Tuy nhiên, để các dự án này không chỉ "về đích" đúng tiến độ mà còn vận hành an toàn, hiệu quả, yếu tố con người đóng vai trò quyết định. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Xây dựng đã xây dựng một kế hoạch chiến lược giai đoạn 2026-2030 với lộ trình bài bản, nhằm tạo ra đội ngũ nòng cốt đủ năng lực làm chủ công nghệ hiện đại.
Theo đánh giá của các chuyên gia, việc đào tạo nhân sự không chỉ đơn thuần là bổ sung số lượng mà còn là yêu cầu về việc tiếp nhận, chuyển giao và từng bước làm chủ các công nghệ lõi, công nghệ hiện đại từ nước ngoài. Nếu không có sự chuẩn bị từ sớm, Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt trầm trọng nhân lực kỹ thuật cao, từ khâu khảo sát, thiết kế đến thi công và vận hành bảo trì.
Nhằm cụ thể hóa Đề án của Chính phủ, Dự thảo Kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực đường sắt giai đoạn 2026 – 2030 đã được Cục Đường sắt Việt Nam (Bộ Xây dựng) chủ trì, đưa ra lấy ý kiến góp ý. Theo kế hoạch, mục tiêu là đào tạo mới ít nhất 35.000 nhân lực các cấp. Trong đó, cơ cấu nhân lực được phân bổ rõ ràng: khoảng 41,2% trình độ đại học (14.000 người), 32,3% trình độ cao đẳng (11.000 người) và 26,5% trình độ trung cấp (9.000 người). Các nhóm ngành tập trung sâu vào kỹ thuật xây dựng công trình, thông tin - tín hiệu, hệ thống điện, đầu máy- toa xe và kinh tế vận tải đường sắt. Cùng đó, Cục Đường sắt Việt Nam cũng đặt mục tiêu đào tạo khoảng 5.000 lao động đáp ứng nhu cầu vận hành, bảo trì các tuyến đường sắt đô thị.
Dự thảo cũng xác định "đào tạo người thầy" là bước đi đầu tiên. Các trường đại học thuộc Bộ được giao chỉ tiêu rà soát và lập kế hoạch đào tạo, đảm bảo giai đoạn đến năm 2030, mỗi trường phải bổ sung tối thiểu 6 tiến sĩ và 15 thạc sĩ chuyên ngành đường sắt. Các cơ sở đào tạo nòng cốt như Trường Đại học Công nghệ GTVT, Đại học GTVT TP Hồ Chí Minh và các trường cao đẳng GTVT Trung ương sẽ là "hạt nhân" để hình thành hệ sinh thái đào tạo- nghiên cứu - chuyển giao công nghệ hiện đại.
Tiếp nhận chuyển giao công nghệ là ưu tiên hàng đầu
Một điểm nhấn quan trọng trong dự thảo kế hoạch là tuyển chọn ít nhất 1.000 nhân sự từ các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp để tham gia trực tiếp vào quá trình tiếp nhận chuyển giao công nghệ. Đội ngũ này sẽ tham gia từ khâu thiết kế, lắp ráp đầu máy toa xe đến vận hành các hệ thống thông tin tín hiệu hiện đại (như CBTC, ETCS), nhằm mục tiêu làm chủ từng phần và tiến tới làm chủ toàn bộ công nghệ đường sắt tại Việt Nam.
Trong đó, khoảng 200 người được đào tạo để tiếp nhận quy trình kiểm định kỹ thuật, nghiệm thu và giám sát thi công các dự án đường sắt; 100 người được đào tạo phục vụ thi công hạ tầng đường sắt điện khí hóa có tốc độ thiết kế từ 160 km/h trở lên. Ngoài ra, khoảng 300 người sẽ tham gia lắp ráp, cải tiến và sản xuất đầu máy, toa xe; 200 người được đào tạo về lắp đặt, vận hành, bảo trì các hệ thống thông tin, tín hiệu hiện đại; và khoảng 200 người tiếp nhận công nghệ bảo trì, sửa chữa lớn đối với đầu máy, toa xe cùng hệ thống hạ tầng kỹ thuật đường sắt.
Lộ trình đào tạo cũng được thiết kế gắn liền với tiến độ của các dự án trọng điểm. Theo lãnh đạo Bộ Xây dựng, Bộ khuyến khích đa dạng hóa các hình thức đào tạo: kết hợp trong nước và nước ngoài, đào tạo dài hạn song song với bồi dưỡng ngắn hạn dưới 3 tháng cho cán bộ quản lý. Về nguồn vốn, Bộ Xây dựng đề xuất phương án huy động đa tầng, bao gồm: ngân sách nhà nước, kinh phí lồng ghép trong tổng mức đầu tư của các dự án dự án đường sắt, sự đóng góp của doanh nghiệp và nguồn tài trợ từ các tổ chức quốc tế. Đặc biệt, cơ chế "đặt hàng đào tạo" giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp sẽ được thực hiện để đảm bảo nhân sự ra trường có thể bắt tay vào làm việc ngay tại các Ban quản lý dự án và các doanh nghiệp vận hành.
Kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực của Bộ Xây dựng không chỉ là một giải pháp tình thế cho các dự án hạ tầng trước mắt, mà là một tầm nhìn chiến lược dài hạn. Với lộ trình cụ thể và sự vào cuộc quyết liệt của các cơ sở đào tạo cũng như doanh nghiệp, đội ngũ nhân sự chuyên ngành đường sắt sẽ sớm trở thành động lực quan trọng để đưa ngành đường sắt Việt Nam vươn mình, hiện đại và sánh ngang với các nước trong khu vực.
