Đẩy nhanh giải phóng mặt bằng dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam

Với quy mô đầu tư lên tới hơn 67 tỷ USD, dự án đang bước vào giai đoạn triển khai quyết liệt với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, trong đó có công tác giải phóng mặt bằng (GPMB).

Nhiều địa phương bứt phá

Tính đến đầu năm 2026, dự án ĐSTĐC Bắc - Nam đã đạt được những bước tiến quan trọng về mặt pháp lý và tổ chức. Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 172/2024/QH15 với quy mô tuyến dài khoảng 1.541km, đi qua 20 tỉnh, thành phố.

Điểm đáng chú ý là sự ra đời của 19 nhóm cơ chế, chính sách đặc thù, được coi là "chìa khóa" để tháo gỡ các nút thắt về thủ tục, tạo động lực mạnh mẽ cho dự án. Về mặt tổ chức, Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm quốc gia lĩnh vực đường sắt đã được thành lập do Thủ tướng Chính phủ trực tiếp đứng đầu.

Ban Quản lý dự án (QLDA) Thăng Long cũng đã nhanh chóng hoàn thiện mô hình tổ chức để thực hiện nhiệm vụ Chủ đầu tư lập Báo cáo nghiên cứu khả thi (BCNCKT). Trong công tác tư vấn, gói thầu TV-01 hỗ trợ QLDA đã được ký kết và triển khai vào ngày 20/1/2026 với sự tham gia của Liên danh tư vấn quốc tế EVRC (Europe Vietnam Railway Consortium). Các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật từ Trung Quốc và châu Âu cũng đã được biên dịch và ban hành làm cơ sở triển khai.

Xác định GPMB là công đoạn then chốt và khó khăn nhất, Chính phủ đã cho phép tách công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành các dự án độc lập để triển khai sớm. Điều này đã tạo điều kiện cho các địa phương chủ động nhập cuộc. Tính đến nay, hồ sơ sơ đồ tọa độ cắm mốc ranh giới GPMB đã được bàn giao cho 15 địa phương. Một con số ấn tượng là 15/15 địa phương đã xác định được 375 khu tái định cư phục vụ dự án, trong đó nhiều khu đã khởi công từ tháng 8/2025.

Ninh Bình là một ví dụ điển hình cho sự chủ động. Đoạn qua tỉnh dài khoảng 86km, đi qua 23 xã, phường với 3 vị trí nhà ga và 3 trạm bảo dưỡng. Ngay từ tháng 9/2025, tỉnh đã hoàn thành rà soát, xác định diện tích đất bị ảnh hưởng. Theo báo cáo, phạm vi hành lang an toàn ảnh hưởng đến khoảng 5.600 hộ dân (631,7 ha), trong khi phạm vi ranh giới bảo vệ công trình ảnh hưởng đến khoảng 3.989 hộ (406,8 ha).

Để đáp ứng nhu cầu tái định cư cho khoảng 1.683 hộ dân, Ninh Bình đã đề xuất và đang triển khai thực hiện 31 vị trí khu tái định cư. Ngoài ra, tỉnh cũng đã xác định 198 hạng mục công trình điện dưới 110kV cần di dời với kinh phí dự kiến hơn 383 tỷ đồng.

Tại các khu vực khác, như tỉnh Gia Lai, chính quyền địa phương cũng đang tích cực kiến nghị Bộ Xây dựng sớm phê duyệt phân chia dự án thành các dự án thành phần GPMB để có cơ sở triển khai đo đạc, kiểm đếm và lập phương án bồi thường, nhằm đảm bảo tiến độ chung.

Còn những "nút thắt" cần sớm được tháo gỡ

Dù đã có những nỗ lực vượt bậc, nhưng do tính chất phức tạp của một tuyến đường sắt đi xuyên suốt chiều dài đất nước, các địa phương đang phải đối mặt với không ít khó khăn. Ví như tại Ninh Bình, hướng tuyến hiện tại đang đi qua một số công trình tôn giáo, di tích lịch sử và khu dân cư đông đúc. Có thể kể đến các điểm nhạy cảm như nhà thờ giáo xứ Trịnh Xuyên, đền thờ Tả Xướng Hy, chùa Yên Khoái Hạ, đình làng Văn Lâm... Điều này gây áp lực rất lớn cho công tác vận động quần chúng và bảo tồn văn hóa.

Bên cạnh đó, một số địa phương cũng phản ánh hướng tuyến ĐSTĐC đang có sự chồng lấn với các quy hoạch đô thị, khu dân cư, khu tái định cư hoặc các dự án quan trọng khác của tỉnh đã được phê duyệt trước đó. Việc điều chỉnh quy hoạch cục bộ để nhường chỗ cho đường sắt tốc độ cao đòi hỏi thời gian và sự phối hợp liên ngành phức tạp.

Ngoài ra, dù đã có chính sách đặc thù, nhưng một số địa phương vẫn lúng túng trong việc xác định cơ quan quyết định đầu tư các khu tái định cư hoặc việc giao nhiệm vụ cho cấp xã, phường thực hiện GPMB. Sự thiếu thống nhất trong cách tiếp cận khiến tiến độ tại một số nơi bị ảnh hưởng.

Áp lực về hạ tầng kỹ thuật: Việc di dời các công trình hạ tầng kỹ thuật lớn, đặc biệt là hệ thống điện 110kV trở lên, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt để không làm gián đoạn lưới điện quốc gia.

Để vượt qua các rào cản trên và đảm bảo mục tiêu cơ bản hoàn thành dự án vào năm 2035, một loạt giải pháp đồng bộ đã được đề ra. Bộ Xây dựng yêu cầu các đơn vị tư vấn khẩn trương rà soát, nghiên cứu điều chỉnh cục bộ hướng tuyến tại các khu vực nhạy cảm để hạn chế thấp nhất việc ảnh hưởng đến di tích lịch sử, khu dân cư và các quy hoạch quan trọng của địa phương.

Việc bàn giao cọc mốc GPMB tại thực địa cần được thực hiện sớm nhất có thể để các địa phương có cơ sở pháp lý triển khai kiểm đếm. Bên cạnh đó, nhu cầu vốn cho GPMB là cực kỳ lớn. Ví dụ, chỉ riêng Ninh Bình đã cần khoảng 22.694 tỷ đồng cho toàn bộ công tác này. Do đó, việc phân bổ vốn ngân sách trung ương năm 2026 và các năm tiếp theo cần được thực hiện kịp thời, dựa trên tiến độ đăng ký của từng địa phương.

Giải pháp nữa là tập trung đào tạo nguồn nhân lực. Trên thực tế, một dự án hiện đại không thể vận hành thiếu con người chất lượng cao. Bộ Xây dựng đã ban hành kế hoạch đào tạo hơn 50.000 nhân lực ĐSTĐC đến năm 2035. Trong đó, giai đoạn 2026-2030 sẽ tập trung đào tạo khoảng 11.100 người, bao gồm cả đội ngũ nghiên cứu, kỹ sư và công nhân kỹ thuật. Các trường đại học, cao đẳng như ĐH Giao thông vận tải TP Hồ Chí Minh và Cao đẳng Đường sắt đã chủ động đi trước một bước trong việc hợp tác quốc tế và đầu tư phòng mô phỏng hiện đại để đào tạo "đón đầu".

Cuối cùng là tăng cường phối hợp và phân cấp mạnh mẽ. Tiếp tục phát huy tinh thần "chỉ bàn làm, không bàn lùi" của Ban Chỉ đạo quốc gia. Các địa phương cần chủ động hơn trong việc vận dụng các cơ chế đặc thù, đồng thời Bộ Xây dựng và các bộ, ngành liên quan phải có hướng dẫn kịp thời, rõ ràng về các thủ tục lập BCNCKT, thẩm định dự án để tháo gỡ khó khăn cho cơ sở…