Brazil: Tương lai bất định

• Cuộc “cách mạng” trong nội các ở Brazil
• Thượng viện Brazil phế truất Tổng thống
• Brazil: Âm mưu đảo chính Tổng thống?
• Bị Hạ viện bỏ phiếu luận tội, Tổng thống Brazil đứng trước nguy cơ bị phế truất

Cái sảy nảy cái ung

Ngày 12-5-2016, 55 trên tổng số 81 thượng nghị sĩ Brazil đồng ý tiến hành thủ tục truất phế bà Rousseff. Trước đó, ngày 17/4, Hạ viện Brazil cũng đã thông qua điều tương tự. Phó Tổng thống Michel Temer sẽ tạm thời lên lãnh đạo Brazil trong 3 tháng tới. Ngay trong ngày 12-5, ông Temer đã thành lập chính phủ mới.

Về phần mình bà Rousseff bắt đầu phải đối mặt với pháp lý. Phiên tòa nhằm truất phế bà sẽ mở ra trong vòng 180 ngày sắp tới. Trong trường hợp 2/3 các thượng nghị sĩ Brazil bỏ phiếu truất phế bà, thì ông Temer sẽ giữ chức tổng thống cho tới cuối nhiệm kỳ, tức là cho đến ngày 31-12-2018. Phe đối lập Brazil tố cáo bà Dilma Rousseff ngụy tạo sổ sách để tái đắc cử thêm một nhiệm kỳ thứ hai vào năm 2014.

Mọi chuyện bắt đầu từ khi nổ ra vụ bê bối tham nhũng liên quan tới Tập đoàn Dầu khí quốc gia Petrobras. Tháng 3-2014, cựu Giám đốc bộ phận cung ứng của tập đoàn, Paulo Roberto Costa, khai báo nhận tiền hối lộ từ mạng lưới rửa tiền quy mô lớn do những doanh nghiệp xây dựng và kỹ thuật hàng đầu Brazil là đối tác của Petrobras cấu kết thành lập.

Người ủng hộ Tổng thống Dilma Rousseff la hét trong cuộc đụng độ với cảnh sát bên ngoài trụ sở quốc hội ở Brasilia, ngày 12-5.

Ngay sau khi vụ bê bối tham nhũng này bị khui ra, phe đối lập lập tức ra đòn với bà Roussefff. Họ tố cáo báo vi phạm luật ngân sách khi can dự vào một số sáng kiến về kế toán nhằm tìm cách làm cho tình hình khá lên, trong khi thực tế nền kinh tế của Brazil lúc bấy giờ bắt đầu bi đát. Theo họ, nhờ làm vậy mà bà Roussefff mới được tái cử trong cuộc bầu cử tổng thống vào năm 2014.

Đang gặp phải khó khăn do kinh tế, người dân Brazil đã phẫn nộ tột độ trước các vụ tham nhũng trên trong các cơ quan công quyền. Đó là lý do cho những cuộc xuống đường lớn chưa từng có tại Brazil từ tháng 3-2015 đến nay. Giới phân tích nhận định, các đảng đối lập ở Brazil khi ấy lợi dụng các vụ bê bối tham nhũng để gây sức ép đòi Tổng thống Rousseff từ chức. Bà Rousseff từng đảm nhận chức vụ lãnh đạo Petrobras và đến nay không có bằng chứng nào cho thấy bà có liên quan tới vụ tham nhũng quy mô lớn này.

Theo các nhà quan sát, kết cục này của chính quyền Tổng thống Rousseff phần nào bắt nguồn từ những khó khăn kinh tế mà Brazil đang phải đối mặt. Brazil - một trong những quốc gia đang phát triển đầy triển vọng, từng là câu chuyện kinh tế thành công của châu Mỹ - nay phải đối mặt với một cuộc suy thoái kinh tế được cho là tồi tệ nhất trong vòng 25 năm. Các tín hiệu xấu của nền kinh tế đã ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của những người tiêu dùng Brazil.

Một phiên xử chính trị vi hiến

Kể từ tháng 3-2014 cho đến nay, phe đối lập quyết hạ bệ bằng được bà Rousseff. Ngày 17-4-2016, các dân biểu Hạ viện Brazil đã bỏ phiếu thông qua thủ tục phế truất tổng thống. Đến ngày 12-5, đến lượt Thượng viện Brazil phê chuẩn thủ tục trên. Trước các cuộc bỏ phiếu luận tội tại quốc hội, bà Rousseff tuyên bố: “Phản đối tôi, chỉ trích tôi là một phần của nền dân chủ. Nhưng cách chức một tổng thống được bầu lên một cách hợp pháp trong khi người đó không hề phạm một trọng tội nào […] thì không mang tính dân chủ. Đây là một cú đảo chính”.

Stephane Witkowski, Chủ tịch Hội đồng Quản lý Viện nghiên cứu châu Mỹ Latinh IHEAL, nhận định: “Đây là một cú đảo chính dân sự bởi vì Rousseff đã được bầu lên một cách dân chủ. Người ta chỉ trích bà về một thủ tục quyết toán ngân sách, nhưng đó chỉ là tiểu tiết so với tầm mức của các vụ tham nhũng đang làm chao đảo nghị viện Brazil, liên quan đến tất cả các đảng phái chính trị, kể cả đảng chính trị của phó tổng thống cũng có thể bị liên đới trong tương lai”.

Marilza de Melo-Foucher, phụ trách một trang blog của tờ báo mạng Pháp Mediapart, cho rằng “đây là một phiên xử chính trị không có cơ sở pháp lý, vi hiến (…) Một cú đảo chính nghị viện. Nhưng cú đảo chính này không phải mới được chuẩn bị từ hôm qua, mà đã được tiến hành từ rất lâu”.

Phó Tổng thống Michel Temer.

Về phần mình, Gaspard Estrada, Giám đốc điều hành Đài quan sát chính trị châu Mỹ Latinh và Vùng Caribe, nhận định vụ việc còn làm nổi rõ sự tranh chấp quyền lực gay gắt giữa bà Rousseff và Phó Tổng thống Michel Temer: “Theo tôi, quả thật có rất nhiều câu hỏi cần được đặt ra đối với phán xét mà các dân biểu đưa ra. Trên thực tế, phán xét đó dựa trên việc chỉnh sửa ngân sách, mà điều này không chỉ riêng bà tổng thống sử dụng. Đó chẳng qua chỉ là một động tác hành chính. Và nó trở thành một cái cớ để biến thành một phiên xử mang tính chính trị. (…)

Rõ ràng ở đây có nhiều câu hỏi đang được đặt ra cho phán xét này. Có một số thành viên trong Tòa án Tối cao đã lên tiếng thắc mắc về trọng tội trách nhiệm. Về mặt pháp lý, thủ tục phế truất đã dựa vào chính điều khoản này. Nhưng cũng có những thành viên khác lên tiếng cảnh cáo các đồng nghiệp khi biện minh cho thủ tục này. Tôi thì nghĩ là hiện đang có một cuộc tranh luận, tranh cãi thật sự vì quyền lực giữa bà tổng thống và ông phó Temer”.

Lời tố cáo đảo chính của bà Rousseff cũng như một bộ phận người dân Brazil phần nào cũng được củng cố nếu nhìn thẳng vào thực tế đen tối hiện nay của tầng lớp chính trị Brazil. Mà nhân vật điển hình là Chủ tịch Hạ viện, ông Ecuardo Cunha, người khởi xướng thủ tục phế truất. Bởi vì bản thân ông cũng như số 60% nghị sĩ bỏ phiếu ủng hộ thủ tục phế truất hôm 17-4 và 12-5 đang là đối tượng điều tra về tội tham nhũng. Riêng ông Cunha, bị cáo buộc tham nhũng và rửa tiền với những khoản tiền rất lớn (ước tính từ 5 cho đến 40 triệu USD).

Đây là chiếc chìa khóa chính trong vụ việc này. Người ta phế truất một vị tổng thống đã phạm các sai lầm trên phương diện chính trị, kinh tế nhưng không phải là người tư lợi cá nhân một cách bất chính… không như là ông Cunha. Không những ông Chủ tịch Hạ viện bị Tòa án Tối cao điều tra mà người ta còn chứng minh được là ông ấy có tài khoản cất giấu tại Thụy Sĩ trị giá 5 triệu USD.

Sở dĩ ông Cunha có thể nắm quyền tại Hạ viện vào tháng 2-2015 là hệ quả của một chuỗi các sai lầm chính trị của Rousseff. Khi bà bắt đầu nhiệm kỳ 2, bà đã tiến hành một chiến dịch được cho là liều lĩnh, bà đã xem thường đảng cánh trung PMDB, bà muốn tự khẳng định, đồng thời bà cũng tìm cách giữ khoảng cách với cựu Tổng thống Lula.

Tổng thống Dilma Rousseff cáo buộc phe đối lập đảo chính.

Ngoài ông Cunha ra còn phải kể đến ông Michel Temer, Phó Tổng thống và cũng là người hưởng lợi nhiều nhất trong vụ việc này. Trong trường hợp bà Rousseff bị phế truất xảy ra, cựu lãnh đạo đảng trung hữu PMDB, sẽ là người tạm nắm quyền tổng thống và thành lập một chính phủ mới quá độ.

Giới quan sát cho rằng, nếu ông Temer lên nắm quyền, Brazil có nguy cơ rơi vào một cuộc khủng hoảng chính trị trầm trọng và lâu dài. Không những ông Temer không được lòng dân, mà tên tuổi của ông Michel Temer cũng bị vấy bẩn trong tai tiếng tham nhũng tại Tập đoàn Dầu khí quốc doanh Petrobras. Điều này càng làm củng cố thêm niềm tin của những người tin vào giả thuyết đảo chính.

Không những ông chỉ có được 1- 2% ủng hộ trong các thăm dò, mà 60% người dân được hỏi cũng muốn phế truất ông ấy. Như vậy, Brazil sẽ có một vị tổng thống được đa số nghị sĩ ủng hộ, nhưng lại không có được cảm tình của người dân. Nhất là trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế rất nghiêm trọng. Thất nghiệp tăng gấp đôi chỉ trong vòng có một năm, suy thoái kinh tế dai dẳng từ năm 2015, người dân Brazil đòi hỏi phải có những đáp trả ngay tức thì trên bình diện kinh tế. Và trong trường hợp chính phủ không có được đa số tuyệt đối để áp đặt các chương trình cải cách thì tình hình sẽ còn khó khăn hơn nhiều.

Sau cuộc bỏ phiếu phế truất bà Rousseff hôm 12-5, khủng hoảng chính trị sẽ tiếp diễn tại Brazil. Người kế nhiệm là ông Michel Temer cũng sẽ khó mà điều hành đất nước do thiếu tính chính đáng, đó là chưa tính đến việc ông phải thực hiện một loạt các biện pháp mất lòng dân để vực dậy nền kinh tế đất nước.