AI thay thế con người trong mọi công đoạn
Việc áp dụng công cụ AI trong sáng tác và xuất bản không có gì là mới. Phần mềm kiểm tra chính tả và đoán từ được nhiều tác giả sử dụng là một dạng AI. Không ít nhà xuất bản sử dụng phần mềm phiên dịch tự động trong quá trình xem xét và lựa chọn tác phẩm nước ngoài để phát hành.
Các tập đoàn như Pan Macmillan (Anh), Sourcebooks (Mỹ) hay Penguin Random House (Anh) đều đang tuyển dụng kỹ sư AI. Họ mong muốn có trong tay những kiến trúc AI được thiết kế riêng cho việc nghiên cứu thị trường, phân tích cấu trúc giá và tăng tính chính xác trong marketing cá nhân.
Tuy nhiên vấn đề lớn nhất mà AI đặt ra trước ngành công nghiệp xuất bản lại là trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI), tức AI sản xuất được văn bản, hình ảnh, v.v… dựa trên lệnh nhắc (prompt). Một cá nhân không hề có kinh nghiệm viết lách có thể dùng prompt ra lệnh cho GenAI viết cả quyển tiểu thuyết về một chủ đề nào đó. GenAI không "sáng tác" như theo nghĩa hiểu truyền thống. AI không hiểu được sự phức tạp của ngôn từ như con người. Nó chỉ "xào xáo lại" những câu văn lấy từ trăm nghìn tác phẩm khác nhau rồi sắp xếp lại sao cho phù hợp với yêu cầu của người dùng.
Đối với các nhà văn thì việc phát hiện sáng tác nào được viết bởi AI không phải việc khó. Nữ thi sỹ, tiểu thuyết gia Margaret Atwood (Canada) trả lời hãng tin Reuters: “Tôi chưa từng thấy một bài thơ AI nào vượt qua được trình độ của một người mới bước vào làng thơ. AI có thể ghép chữ thành câu, có thể đếm từ theo đúng âm luật nhưng nó chẳng hề hiểu gì về sự uyển chuyển của ngữ nghĩa hay việc phá vỡ các quy tắc để gây ấn tượng mạnh. Bất kỳ thi sỹ có kinh nghiệm nào cũng không sáng tác kiểu "cắt dán" như AI”.
Việc đạo văn cũng là một mối quan ngại lớn. Nhiều doanh nghiệp phát triển AI đang sử dụng hàng trăm nghìn tác phẩm khác nhau để huấn luyện GenAI mà không hề xin phép tác giả gốc. GenAI lại đem nguyên câu chữ từ tác phẩm do con người sáng tác mà đặt vào sản phẩm của mình. Đây là hành vi đạo văn vi phạm luật bản quyền và đạo đức nghề nghiệp. Nó còn gây hại cho chính uy tín của tác giả gốc vì sản phẩm do AI tạo ra hoàn toàn có thể mang thông tin sai sự thật.
Hiện đang có hàng chục vụ kiện tập thể khác nhau giữa tác giả và nhà xuất bản cùng công ty AI tại Mỹ và Anh. Chỉ riêng tập đoàn Amazon đang phải đối mặt với hai vụ kiện quan trọng.
Vụ kiện thứ nhất liên quan đến một nhóm tác giả khiếu nại việc Amazon chưa làm tốt trách nhiệm trong việc kiểm duyệt sách được xuất bản trên nền tảng Kindle của họ. Nhiều kẻ bất lương đã sử dụng GenAI để đạo văn các nhà văn chân chính rồi ngang nhiên bày bán "sản phẩm" của mình trên Kindle ngay bên cạnh sách thật.
Còn vụ kiện thứ hai là giữa Hội Nhà văn miền Đông nước Mỹ với Amazon. Hội Nhà văn cáo buộc Amazon đã tự ý cài đặt tính năng cho phép AI tự động tóm tắt và phê bình tác phẩm. Người dùng sách điện tử Kindle khi sử dụng tính năng này có thể nhận được ấn tượng sai về tác phẩm, gây ảnh hưởng đến quyền lợi và uy tín của tác giả.
Hiệp hội Phiên dịch văn học Pháp vào hồi cuối tháng 1-2026 đã công khai tố cáo nhà xuất bản HarperCollins France (chi nhánh của tập đoàn HarperCollins) sử dụng AI để tự động phiên dịch các tác phẩm trong series tiểu thuyết tình cảm Harlequin sang tiếng Pháp. Thay vì tự mình thuê biên dịch viên thì HarperCollins France lại ký hợp đồng với một công ty AI mang tên Fluent Planet để làm việc phiên dịch.
Theo HarperCollins thì họ làm vậy bởi vì doanh số của tiểu thuyết Harlequin liên tục giảm, buộc họ phải tìm mọi cách để cắt giảm chi phí thay vì tăng giá bán sách. Tuyên bố này đã ngay lập tức nhận phải sự phản ứng dữ dội từ dư luận Pháp và một số độc giả đã tiến hành tẩy chay sản phẩm của HarperCollins.
Chỉ có con người
Nhà xuất bản Hachette tuyên bố vào ngày 19-3 vừa qua rằng đã đình chỉ việc xuất bản tiểu thuyết "Sky Girl" của nữ nhà văn Mia Ballard (Anh) tại Mỹ bởi tác giả sử dụng AI để sáng tác. "Sky Girl" được xuất bản lần đầu ở Anh vào tháng 11/2025. Một số bạn đọc Anh phát hiện dấu hiệu khả nghi trong tiểu thuyết rồi đưa thông tin lên mạng.
Sự việc sẽ chỉ có vậy nếu như Mia Ballard biết tự kiềm chế mà không cãi nhau với độc giả, từ đó buộc nhà xuất bản phải vào cuộc điều tra. Việc bộ phận biên tập của Hachette để lọt một trường hợp tai hại như vật đã gây ảnh hưởng nặng đến uy tín nhà xuất bản.
Trong bối cảnh độc giả luôn lo sợ về tin giả, sự xuất hiện của AI chỉ khiến nỗi lo này tăng thêm. Bạn đọc thông tin do AI sản xuất ngoài việc nhận phải tin giả còn không biết phải khiếu nại với ai vì mọi trách nhiệm của con người đã bị "tẩy trắng" bởi AI. Mà kể cả khi thông tin được đưa ra có đúng với sự thật thì những dòng phân tích và ý kiến của AI vẫn có thể sai.
Không ai khách quan 100% cả, nhưng bất kỳ cây viết nghiêm túc nào cũng biết điều này và luôn cố gắng làm sao để tỏ ra khách quan và công bằng nhất. AI hoàn toàn không có khả năng này. Khi chất lượng dữ liệu dùng để huấn luyện AI có đầy những lỗi liên quan đến thiên kiến thì sản phẩm do AI tạo ra cũng sẽ bị bóp méo tương tự vậy.
Nữ tiểu thuyết gia lịch sử Kerry Chaput trả lời tờ New York Times (Mỹ): "Tôi từng bị sốc khi được độc giả hỏi là có phải tôi dùng ChatGPT để sáng tác không. Họ nói rằng đoạn văn tôi viết có nhiều điểm giống với sản phẩm của ChatGPT, ví dụ như là có nhiều dấu gạch ngang rồi cách ngắt câu và phân phối vế của câu như thế nào. Đó đều là những quy tắc ngữ pháp mà một nhà văn viết về chủ đề lịch sử phải tuân theo. Bây giờ ai cũng sợ bị AI lừa đến mức đọc tác phẩm của cây viết nghiêm túc lại nhìn nhầm ra AI".
Ines Cherkaoui, một nhà văn trẻ người Morocco, cũng có trải nghiệm tương tự. Ines cho biết: "Trong một lần tôi đi phỏng vấn cho công việc viết quảng cáo, bên phỏng vấn yêu cầu tôi viết một đoạn giới thiệu sản phẩm dài 3.000 chữ trong vòng 5 ngày. Tôi dành hết tâm sức cho 3.000 nghìn chữ đấy. Vậy nhưng chỉ hai phút sau khi tôi gửi văn bản thì bên phỏng vấn bảo là tôi bị đánh trượt do sử dụng ChatGPT. Họ không hề nói làm cách nào mà họ lại nghĩ tôi dùng AI… GenAI hiện được huấn luyện bằng dữ liệu lấy từ bách khoa toàn thư, báo chí, v.v… Những nguồn thông tin này được viết theo quy chuẩn nhất định. GenAI copy cách viết đó rồi từ đó khiến nhiều người đọc bình thường hiểu nhầm rằng cứ viết đúng quy chuẩn tức là GenAI".
Vấn đề nằm ở chỗ nhiều ban biên tập tại các nhà xuất bản Anh và Mỹ đang trong tình trạng quá tải. Việc thiếu biên tập có trình độ đã và đang là bài toán chưa có lời giải. Trong bối cảnh đó, có không ít nhà xuất bản đã nghĩ đến việc sử dụng AI để rà soát bản thảo. AI có thể giải quyết vấn đề nhân lực cấp bách nhưng nó không phải là giải pháp hoàn hảo.
Tiến sỹ Jennifer Byrne tại trường đại học Sydney (Úc) là một nhà nghiên cứu phát triển các công cụ phát hiện bằng AI. Bà giải thích: “Các nhà xuất bản phải xác định được ngay từ đầu là sẽ để cho AI kiểm tra phương diện của tác phẩm. AI không thể để mắt đến tất cả mọi thứ như con người. Chúng ta chỉ nên sử dụng AI để kiểm tra các tính chất có thể đo lường được”.
Giáo sư ngành đạo đức AI Daniel Acua tại trường đại học Colorado Boulder (Mỹ) nhận xét: “Khả năng của AI phụ thuộc vào phương thức con người đề ra cho nó và chất lượng của khối dữ liệu được dùng để huấn luyện AI. Các công ty xuất bản tại Mỹ, Anh, Úc, v.v… vẫn thường xuyên bị chỉ trích bởi vì luôn giữ thái độ thiên kiến với tác phẩm không viết bằng tiếng Anh hay tác phẩm viết bởi tác giả người thiểu số tại nước họ. Rất có thể cái định kiến của con người sẽ chuyển vào AI và khiến vấn đề trở nên tồi tệ hơn nữa… Quy trình xét duyệt và biên tập không thể dựa vào AI 100% mà buộc phải có con người ra quyết định cuối cùng”.
AI hiện vẫn chưa đủ khả năng thay thế con người trong cả việc sáng tác lẫn biên tập. Trong khi đó AI còn tạo ra thêm một số vấn đề mới mà nổi bật nhất là việc phá vỡ lòng tin giữa tác giả, nhà xuất bản và độc giả. Ít ra là trong tương lai gần, con người vẫn phải là nhân tố quyết định trong ngành xuất bản.
