Văn hóa Sa Huỳnh - Những bí ẩn dần sáng tỏ

Tháng 7 vừa qua, dồn dập có những hoạt động kỷ niệm tròn 100 năm phát hiện văn hóa Sa Huỳnh. Một cuộc trưng bày hiện vật Sa Huỳnh ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, một hội nghị quốc tế diễn ra tại nơi được mệnh danh là quê hương của nền văn hóa này, tỉnh Quảng Ngãi. Bức tranh toàn cảnh về nền văn hóa này được vẽ nên các nét cơ bản, nhưng cũng còn đọng lại nhiều bí ẩn.

Bí ẩn từ những ngôi mộ chum

Người ta biết đến nền văn hóa này là những ngôi mộ chum, la liệt được phát hiện lần đầu ở cồn cát vịnh biển Sa Huỳnh, huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi vào năm 1909. Đến nỗi học giả người Pháp M. Vinet viết báo cáo về sự kiện này phải dùng từ "kho" chum, để nói đến khoảng 200 chiếc xuất lộ một lúc.

Ngay từ đầu, mọi người đã nghĩ đến những chiếc chum này là một dạng "quan tài gốm" chôn người chết. Chôn trong mộ chum cũng là nét đặc thù dễ phân biệt với các văn hóa khác của văn hóa Sa Huỳnh.Tuy nhiên, người chết được chôn trong chum như thế nào, lại là vấn đề còn nhiều bí ẩn.

Có ý kiến cho rằng, trong các mộ táng Sa Huỳnh không tìm thấy mộ nào có nguyên xương cốt người lớn hoặc xương cốt bị đốt cháy, vì thế khó có khả năng đây là những vò đựng tro xương người chết.

Có ý kiến lại cho rằng, người Sa Huỳnh có tập tục trả tử thi về với biển căn cứ vào tài liệu dân tộc học của một số cư dân ven biển như một số dân tộc ở Philippines mà ngày nay vẫn còn thấy. Đưa thi thể người chết về với biển có nghĩa là quan niệm con người từ biển sinh ra lại quay trở về với biển trong kiếp luân hồi. Xem ra, nhiều mộ chum không có dấu vết của tục hỏa táng. Xương cốt bị cháy không tồn tại, vì thế, khả năng chum gốm gắn với tục hỏa táng khó xảy ra.

Về khả năng đây là những ngôi mộ tượng trưng còn thi thể đã được trả về biển cũng khó giải thích được một điều là nhiều khu mộ thuộc văn hóa Sa Huỳnh nằm cách xa biển, thậm chí ở vùng núi như khu mộ Đại Lãnh, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam thì người xưa trả thi thể người chết về biển bằng cách nào?

Chỉ đến khi cuộc khai quật Động Cườm, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định năm 2003 thì vấn đề mới được giải đáp. Trong số 46 chum gốm tìm được ở đây có thân hình trụ, đáy tròn, có nắp đậy được chúng tôi chọn ra 20 chiếc còn đo được kích thước và làm một cuộc thực nghiệm khoa học bằng cách chọn một nam giới có kích thước cơ thể trên trung bình của người Việt một chút:  chiều cao khoảng 1,7m và cân nặng khoảng 70kg để ngồi thu nhỏ cơ thể hết cỡ xem có bỏ lọt vào trong chum gốm không?

Văn hóa Sa Huỳnh - Những bí ẩn dần sáng tỏ ảnh 1

Bản đồ giả định con đường giao lưu văn hóa giữa cư dân Sa Huỳnh với cư dân Đông Sơn và một số cư dân thời cổ ở Cần Giờ (nam Việt Nam), Philippines, Đài Loan, Thái Lan...

Kết quả thực nghiệm cho thấy nếu trong tư thế ngồi bó gối, tay để trước ngực như cách chôn bó gối của người xưa, thì có số đo tối thiểu như sau: chiều cao 68cm, chu vi thân người (đoạn rộng nhất - đo qua đầu gối) là 136 cm, tương ứng với số đo đường kính là khoảng 43cm. Điều đó có nghĩa là nếu chum gốm có khả năng bỏ lọt người chết phải có kích thước lớn hơn các số đo này.

Thực tế cho thấy nhiều chum có số đo lớn hơn vậy, đã chứng minh rằng nhiều chum gốm Động Cườm là quan tài để chôn nguyên xác. Bằng chứng này lại được củng cố khi một mộ ở đây còn có dấu vết của mảnh xương sọ và xương răng không bị cháy đen, có thể loại ra khả năng qua thiêu đốt hỏa táng.

Vậy là qua cuộc khai quật này, chúng ta có đủ bằng chứng để nói rằng, phần lớn chum gốm có kích thước lớn của văn hóa Sa Huỳnh là để chôn theo nguyên xác người chết được bó gối. Trong cuộc khai quật Cần Giờ, TP Hồ Chí Minh, cũng tìm được một chum gốm có bộ xương trong tư thế nằm co như vậy.

Tuy vậy, cũng có một vấn đề chưa được giải mã: phải chăng một số ít (không phải tất cả) mộ chum được chôn cất một cách tượng trưng, chỉ để tưởng niệm người chết ngoài biển khơi, khi mà có tài liệu dân tộc học ở ngay đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi, một nơi có văn hóa Sa Huỳnh, cho biết cách đây không lâu, khi có người đi biển mất tích thì bà con vẫn dựng mồ, có bia, nhưng không có xác người, gọi là "mộ gió"?

Cuộc sống thường nhật

Bề dày 100 năm nghiên cứu đã có thể dựng lại cuộc sống vật chất và tinh thần của người Sa Huỳnh. Đây là tộc người sử dụng nhiều đồ sắt hơn người Đông Sơn ngoài Bắc Bộ.

Trước đây, nhiều học giả cho rằng họ có biết đến đồ đồng, nhưng chưa có bằng chứng về việc đúc đồng tại chỗ. Thì với những phát hiện khuôn đúc có dính vết gỉ đồng, có thể thấy được họ cũng đúc được vật phẩm bằng đồng, mặc dù không thành thạo như người Đông Sơn và cũng có lẽ học được đúc đồng từ người Đông Sơn chăng?

Người Sa Huỳnh là một cư dân đi biển giỏi, một loạt các làng cổ ven biển, trên đảo, đã tìm thấy các vết tích của quá trình khai thác biển trong tầng văn hóa: những lưỡi câu, mũi lao bằng xương cá, vết tích những vỏ sò biển, xương cá, vỏ ốc biển vốn là thức ăn quen thuộc, các đồ gốm trang trí hoa văn mép vỏ sò.

Nhưng họ cũng là một cư dân biết trồng lúa, khi mà trong một cuộc khai quật gần đây, người ta đã tìm thấy bằng chứng của các hạt thóc bị cháy đen. Họ cũng biết làm đồ gốm, biết đan lát (tìm được dấu nan lóng mốt được in dấu trên một đồ vật bằng sắt), chế tác đá và thủy tinh.

Người Sa Huỳnh cũng không còn ở giai đoạn dùng chày đập vỏ cây để làm quần áo, mà họ đã biết dệt vải. Trong hai cuộc khai quật mới đây ở Động Cườm (Bình Định) và Gò Quê (Quảng Ngãi), các nhà khoa học đã tìm được một số mẫu vải còn bám lên đồ đồng, đồ sắt. Vải có sợi thô, dệt một sợi dọc xen với một sợi ngang, đếm được 12 x 14 sợi trong 1cm2.

Chất liệu vải và cách dệt khá giống mẫu sợi vải tìm được trong một mộ táng ở Làng Vạc thuộc văn hóa Đông Sơn, đã được phân tích là loại vải gai có tên khoa học là Boehmeria utilis hoặc B. Viridis. Bên cạnh dấu tích vải, các bằng chứng khác như tìm được nhiều dọi xe sợi, 10 chiếc khuy đồng có 4 lỗ để khâu đính vào áo đã là những bằng chứng hết sức thuyết phục rằng họ đã dệt vải thành thạo, biết may vá trang phục đẹp, có hệ thống áo cài khuy khá văn minh.

Mặt khác, việc tìm được vết vải lại cũng là bằng chứng cho thấy người xưa chôn nguyên xác chứ không phải hỏa táng vì quần áo không có vết cháy do hỏa táng.

Càng ngày với những cuộc thực nghiệm, phân tích khoa học trên những dấu vết mà người Sa Huỳnh để lại, càng thấy ngạc nhiên về cuộc sống văn minh của họ không kém bất cứ một tộc người nào ở khắp vùng Đông Nam Á thời đó.--PageBreak--

Bí ẩn từ những chiếc khuyên tai

Người Sa Huỳnh ưa đeo đồ trang sức, mà model trang sức của họ cũng khá độc đáo, thậm chí có những món nữ trang mà họ có... bản quyền. Nghĩa là chỉ họ sáng tạo ra và được mang đi trao đổi đây đó, các nhà khoa học nước ngoài cũng phải thừa nhận và coi đó là một dấu hiệu chắc chắn của nền văn hóa Sa Huỳnh.

Đó là những chiếc khuyên tai ba mấu nhọn làm bằng đá hay làm bằng thủy tinh. Bên cạnh đó còn có loại khuyên tai có hình hai đầu thú. Nhưng thú gì thì các nhà khoa học suốt gần... một thế kỷ qua, cứ bàn cãi dài dài mà chẳng đi đến kết luận được. Thế mới biết người Sa Huỳnh cũng có óc thẩm mỹ và nghệ thuật cách điệu ghê gớm.

Loại hình khuyên tai này cũng làm bằng đá quý hay thủy tinh, có móc hình vành khuyên để đeo vào tai, hai bên thân mô tả đầu một con vật có hai sừng, mắt dẹt và nổi rõ, miệng mở rộng. Có người cho là hình tượng của con dê hay là con sao la thuộc loại động vật quý hiếm trong Sách đỏ. Là con gì? Đó cũng là câu hỏi mà người Sa Huỳnh dành cho hậu thế hơn 2.000 năm mà chưa giải đáp được ngọn ngành.

Văn hóa Sa Huỳnh - Những bí ẩn dần sáng tỏ ảnh 2

Đôi khuyên tai ba mấu bằng thủy tinh tìm được mới đây trong một mộ còn xương răng người Sa Huỳnh ở Gò Quê, Quảng Ngãi.

Gần đây, một nhà khoa học nước ngoài cho rằng những chiếc khuyên tai độc đáo này được mang từ vùng đảo lân cận vào văn hóa Sa Huỳnh? Thực tế lại cho thấy các bằng chứng ngược lại: trong các địa điểm như Đại Lãnh (Quảng Nam), Cồn Ràng (Thừa Thiên - Huế) tìm được nhiều khuyên tai hai đầu thú, nhất là tìm được cả phế vật, phác vật nghĩa là chứng tích của một công xưởng sản xuất tại chỗ. Trong lúc nhiều vùng ngoài văn hóa Sa Huỳnh tìm được không nhiều lắm.

Người Sa Huỳnh còn ưa đeo các hạt chuỗi bằng đá mã não, óng ánh sắc đỏ hay các chuỗi hạt cườm đủ màu sắc, có hạt nhỏ li ti đường kính chỉ khoảng 1mm và được khoan lỗ đeo dây.

Những đồ trang sức này được ưa chuộng đến nỗi mà cách đây vài chục năm, chỉ cần một hạt chuỗi đá mã não cũng có thể đổi được một con trâu cho đồng bào 2 huyện Hiên và Giằng ở Quảng Nam .

Ngày nay, ai dạo bước đến vùng đồng bào dân tộc H'Rê, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi cũng còn thấy nhiều thiếu nữ đeo các vòng hạt chuỗi, hạt cườm hệt như người Sa Huỳnh. Và, đấy cũng là thêm một bằng chứng về sức sống Sa Huỳnh kéo dài vài ngàn năm, đọng lại ở một số dân tộc miền núi 2 tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi vốn cũng là địa bàn phân bố của nền văn hóa này.

Làm chủ Biển Đông

Người Sa Huỳnh thạo đi biển, không chỉ ở chỗ họ cư trú chủ yếu ở vùng duyên hải Trung Bộ mà họ còn lập làng lập xóm khá sầm uất trên đảo Lý Sơn (làng cổ Xóm Ốc, Suối Chình) nơi cách bờ khoảng 25 km.

Dân trên đảo xưa nay cũng khai thác vùng biển quanh vùng và quanh quần đảo Hoàng Sa của nước ta. Dân cư Lý Sơn cũng được triều Nguyễn thường xuyên cử đi khai thác và trấn giữ Hoàng Sa. Nhưng trước thời Nguyễn gần 2.000 năm, đã có những lớp ngư dân Lý Sơn khai thác vùng biển Đông quanh khu vực.

Một loạt sản vật biển còn để lại trong các tầng văn hóa của các làng chài quanh các vùng cửa sông Trà Bồng, Trà Khúc, vịnh biển Cam Ranh, Sa Huỳnh... đã cho thấy người Sa Huỳnh có một bộ phận lớn "bám biển" mà sinh sống. Họ không chỉ khai thác ven bờ mà có nhiều khả năng đã có những chuyến đi biển rất xa.

Bằng chứng để lại là có nhiều sản phẩm đặc trưng của Sa Huỳnh lại được mang đi các vùng biển rất xa. Đó là những chiếc khuyên tai hai đầu thú, ba mấu nhọn được tìm thấy ở địa điểm Uthong, tỉnh Suphanburi, ven bờ vịnh Thái Lan theo báo cáo của học giả Chin You-di năm 1978.

Khuyên tai Sa Huỳnh còn tìm được ở Campuchia trong vùng Samrongsen, ở Philippines, trong vùng Palawan, nam đảo Luzon trong hang Niah. Khuyên tai loại hai đầu thú còn thấy ở hang Duyon, cũng ở Palawan và ở đảo Botel thuộc vùng lãnh thổ Đài Loan. Có khả năng bằng con đường giao lưu trên biển mà khuyên tai Sa Huỳnh có mặt trên các vùng biển xa như vậy.

Cách đây gần 50 năm, học giả W.G. Solheim, người Mỹ đã tìm thấy khá nhiều đồ gốm Sa Huỳnh tại vùng Kalanay, Philippines, và ông cho rằng có thể người Sa Huỳnh đã mang đồ gốm đến đây. Nhiều học giả Philippines cũng đồng ý về nét tương đồng giữa đồ gốm hai khu vực như vậy thể hiện ở dáng gốm, hoa văn tô màu, hoa văn trổ lỗ thủng dưới chân đế...

Dựa trên loại hình khuyên tai ba mấu nhọn, hai đầu thú và đồ gốm, nhiều nhà khảo cổ đã giả định người Sa Huỳnh đã đến giao lưu văn hóa với đảo Palawan cực tây của Philippines có thể qua con đường ven biển qua Malaysia, Indonesia.

Hoặc cũng có thể họ băng ngang qua biển Đông để đến hòn đảo này. Nhưng đường biển nào cũng qua quần đảo Trường Sa của nước ta. Về một góc độ nào đó, người Sa Huỳnh đã khai thác và làm chủ biển Đông khá giỏi vào thời điểm cách đây hơn 2.000 năm.

Ba trung tâm Sa Huỳnh - Đông Sơn - Óc Eo cùng thời?

Vào dịp này, trên một vài tờ báo in và báo mạng nói đến có ba trung tâm văn hóa cùng thời là Đông Sơn ở miền Bắc, Sa Huỳnh ở miền Trung và Óc Eo ở miền Nam . Không rõ một số phóng viên tự "sáng tác" ra hay là một sự bất cẩn? Nhiều khi sự bất cẩn này sẽ làm cho các học giả ngoài nước và trong nước rất ngạc nhiên.

Thực ra với văn hóa Sa Huỳnh và Đông Sơn là đồng đại thì đúng rồi, còn văn hóa Óc Eo (đặt tên theo địa điểm Óc Eo ở xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang) không thể đồng đại được vì nền văn hóa này mang một bản sắc khác và thuộc về một thời đại khác, muộn hơn văn hóa Sa Huỳnh.

Có chăng, đồng đại và điển hình cho văn hóa thời đại Kim Khí ở vùng Nam Bộ bấy giờ phải là văn hóa Dốc Chùa, hay còn gọi là văn hóa Đồng Nai phân bố ở miền Đông Nam Bộ

PGS.TS Trịnh Sinh

Các tin khác

Sản xuất chip suy giảm, kinh tế châu Á chịu sức ép

Sản xuất chip suy giảm, kinh tế châu Á chịu sức ép

Kinh tế châu Á tiếp tục hưởng lợi từ nhu cầu chip và làn sóng đầu tư AI, song hoạt động sản xuất đang cho thấy dấu hiệu giảm đà tại nhiều thị trường lớn. IMF cảnh báo cú sốc năng lượng và khả năng đầu tư AI điều chỉnh có thể ảnh hưởng đến triển vọng tăng trưởng.

Bài toán dài hơi của ngành khảo cổ

Bài toán dài hơi của ngành khảo cổ

Khảo cổ học cung cấp tư liệu và căn cứ khoa học cho việc nhận diện, bảo tồn, phát huy di sản. Trong khi những nhiệm vụ ấy ngày càng cụ thể, ngành vẫn ít người theo học, nhiều địa phương thiếu nhân lực chuyên môn và điều kiện nghiên cứu còn hạn chế.

Đi chùa online để… tích điểm?

Đi chùa online để… tích điểm?

Từ xếp hàng vào chính điện ảo đến làm nhiệm vụ tích điểm “công đức”, trào lưu đi chùa online đang đan xen nhu cầu tìm bình an với trải nghiệm giải trí. Đại diện Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam nhìn nhận công nghệ có thể hỗ trợ tu học nhưng không thay thế hoàn toàn trải nghiệm tại chùa.

Triết lý "không đường lùi" ở Kashima Gakuen

Triết lý "không đường lùi" ở Kashima Gakuen

Bước chân vào kỳ tuyển sinh hàng năm tại trường THPT Kashima Gakuen, tỉnh Ibaraki đồng nghĩa với việc đặt cược tương lai vào cánh cửa duy nhất: trượt kỳ thi là ở nhà một năm. Không phương án dự phòng, không có chỗ cho sự thỏa hiệp. Suốt một phần tư thế kỷ, HLV Masato Suzuki và ban giám hiệu đã biến áp lực ấy thành sức mạnh, hình thành khả năng tự lập cho học sinh, từ đó trở thành bệ phóng cho hàng chục tuyển thủ bóng đá Nhật Bản đang tung hoành tại các sân cỏ châu Âu. Đây là câu chuyện tiêu biểu cho khái niệm "thể thao học đường Nhật Bản".

Nguy cơ mã độc từ phim ngắn AI

Nguy cơ mã độc từ phim ngắn AI

Phim ngắn AI (trí tuệ nhân tạo) đang “làm mưa, làm gió” trên thị trường đã thu hút một lượng lớn khán giả say mê theo dõi. Những thước phim do AI tạo ra đẹp mắt, kịch bản hư cấu, giật gân, lôi cuốn, tạo hiệu ứng thị giác mạnh và khơi gợi sự tò mò cho người xem. Đánh vào tâm lý này, mã độc được cài cắm vào nội dung dưới vỏ bọc xem quảng cáo, bấm link lạ, cơ hội trúng thưởng, nhận thẻ xem phim VIP… khiến người xem có nguy cơ tiền mất, dữ liệu cá nhân bị lộ và tài khoản bị chiếm đoạt.

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Quyết định từ Ban Tổ chức SEA Games 34 tại Malaysia về việc chốt 43 môn với 473 nội dung tranh huy chương đang tạo ra xáo trộn lớn với thể thao khu vực. Việc hàng loạt môn chủ lực như vật, đua thuyền, kickboxing, jujitsu và futsal nữ bị gạch tên khiến Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đứng trước nguy cơ mất hơn 20 HCV từ trước giờ xuất phát. Động thái này không chỉ đặt ra bài toán tái cơ cấu lực lượng khốc liệt mà còn buộc các nhà quản lý thể thao nước nhà phải tính toán lại chiến lược đầu tư cho chu kỳ mới.

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Lượng hóa dầu dư thừa từng giúp Trung Quốc giảm tác động từ cú sốc nguồn cung nay đang gần cạn, kéo theo sức ép tăng giá đối với nhựa, cao su, sơn và nhiều sản phẩm khác. Tuy nhiên, tình trạng dư thừa công suất khiến giới phân tích cho rằng áp lực này chỉ mang tính tạm thời.

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là “vùng trung gian” còn khá mờ nhạt nhưng có thể là “miền đất hứa” nhiều kỳ vọng của điện ảnh Việt. Không chỉ mang đến những bộ phim gần gũi, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả, “vùng trung gian” còn ít được chú ý này đóng vai trò quan trọng đối với việc thúc đẩy tính đa dạng và sáng tạo của điện ảnh Việt Nam.

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Từ phim ảnh, bảo tàng đến các hoạt động trải nghiệm lịch sử, quân tư trang góp phần tạo nên hình hài cụ thể của một giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, theo một số nhóm sưu tầm, từ những năm 1980-2000, nhiều kỷ vật chiến tranh của Việt Nam được người nước ngoài mua lại, khiến việc tìm kiếm hiện vật gốc không hề dễ dàng. Với mong muốn tái hiện lịch sử, cộng đồng phục dựng quân phục đang dần hình thành, đặt ra vấn đề về sự kết nối với các thiết chế văn hóa chính thống để phát triển bền vững.

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Xe điện vốn thông dụng và thuận lợi trong tầng lớp học sinh, sinh viên thời gian gần đây trở thành trào lưu chế, độ cho những cuộc tranh hùng từ mạng xã hội ra xa lộ. Những quái xế tuổi teen với các vụ “bão đêm” trở thành “quả bom nổ chậm” hãi hùng ngoài đường phố…

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Nắm được phí phải trả khá cao khi mua hóa đơn giá trị gia tăng (VAT) để phù phép cho hoạt động kinh doanh vật tư trôi nổi nên Lê Văn Hiền, sinh năm 1984, ngụ phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh đã biến mình thành kẻ đi bán hóa đơn để thu lợi. Với mối quan hệ từ nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, Hiền nhanh chóng móc nối với nhiều đối tượng nhờ đứng tên thành lập, thuê và mua nhiều công ty để xuất bán khống hàng trăm ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi lên đến gần 20 ngàn tỷ đồng, thu lợi bất chính số tiền lớn. Mặc dù che đậy rất kỹ, nhưng tất cả hoạt động phạm tội của đối tượng đã bị cơ quan Công an phát hiện và xử lý trước pháp luật.

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Phải đến sát thời điểm trái bóng lăn trong trận mở màn của đội tuyển Việt Nam vào ngày 26/9/2026, câu chuyện bản quyền truyền hình FIFA ASEAN Cup 2026 mới chính thức ngã ngũ sau những cuộc đấu trí nghẹt thở. Mức giá chào bán ban đầu lên tới 3 triệu USD đã vấp phải cái lắc đầu kiên quyết từ các nhà đài trong nước, buộc đối tác phân phối phải nhượng bộ hạ giá. Không còn cảnh mua bằng mọi giá hay nhờ cậy dòng tiền giải cứu, thị trường truyền hình Việt Nam đang xác lập một bước ngoặt tư duy: liên minh chia sẻ chi phí để hướng tới sự bền vững.

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Một tập phim ngắn AI chỉ dài vài phút, nhưng tình tiết liên tục bị bỏ lửng có thể giữ người xem từ tối đến gần sáng. Từ đoạn xem miễn phí trên mạng xã hội, họ được dẫn sang ứng dụng và trả tiền để biết kết cục. Khi phim được sản xuất hàng loạt và xuất hiện dày đặc trên dòng đề xuất, trách nhiệm bảo vệ khán giả phải được đặt ra với cả người làm phim, đơn vị phát hành và nền tảng phân phối.

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Tại cảng Nagoya những ngày trung tuần tháng 9/2026, Asiad 20 phô diễn diện mạo chưa từng có: không xây làng VĐV triệu đô, không để lại những khối bê tông bỏ hoang. Bằng tư duy tối ưu chi phí và tính toán thực dụng điển hình, người Nhật biến siêu du thuyền cùng tổ hợp nhà gỗ lắp ghép ven biển thành nơi lưu trú cho hàng ngàn VĐV châu Á.

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Từ những chiếc đèn lồng, con giống ngựa, voi từng hiện diện trong ký ức nhiều thế hệ, những người trẻ hôm nay đang tìm cách phục dựng, làm mới và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Họ không chỉ giữ lại một món đồ chơi, mà đang tìm cách nối lại một mạch văn hóa giữa quá khứ và hiện tại.

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Gián đoạn vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz đã đẩy giá khí đốt lên cao, khiến nhiều nền kinh tế chuyển một phần sản lượng điện từ khí sang than. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo nhu cầu than toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu nguồn cung khí chưa sớm phục hồi.

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Tranh cãi quanh những tác phẩm khai thác chất liệu lịch sử đặt ra câu hỏi về chủ thể quyền đối với tài sản trí tuệ. Khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu gọi tên tài sản trí tuệ gốc, việc xác định rõ các lớp quyền và chủ thể sở hữu càng trở nên cấp thiết.

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Trong những năm qua, xu hướng dùng chất liệu truyền thống trong những sáng tạo đương đại đang trở nên phổ biến. Những vở ballet “Dó”, “Đông Hồ”, xiếc “Làng tôi” hay mới đây là “Những lớp phù sa” đang cho thấy nỗ lực của các nghệ sĩ tìm về những chất liệu văn hóa truyền thống để kể những câu chuyện hôm nay. Nhưng giữa việc “đưa văn hóa lên sân khấu” và sự “sáng tạo từ văn hóa” vẫn là một khoảng cách. Bởi nếu truyền thống chỉ dừng lại ở những chiếc nón, cái nơm, tấm chiếu, câu hát dân gian hay bộ trang phục đẹp mắt, văn hóa rất dễ trở thành một thứ đạo cụ trang trí.