Sự xuất hiện và phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên khai mạc Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 ở Singapore không chỉ thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới hoạch định chính sách và học giả quốc tế, mà còn để lại nhiều dấu ấn về tư duy chiến lược, tầm nhìn phát triển và trách nhiệm quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc.
Với chủ đề “Chủ động kiến tạo hòa bình - ổn định - phát triển trong một thế giới nhiều biến động”, bài phát biểu không chỉ đưa ra những đánh giá sắc sảo về môi trường chiến lược toàn cầu, mà còn đề xuất một hệ thống giải pháp mang tính định hướng dài hạn cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương và cộng đồng quốc tế.
Điểm nổi bật nhất trong bài phát biểu là cách tiếp cận mới về hòa bình và an ninh: thay vì chỉ ứng phó với khủng hoảng sau khi xảy ra, cần chủ động kiến tạo các điều kiện để ngăn ngừa khủng hoảng từ sớm, từ xa. Nhận diện ba cuộc khủng hoảng mang tính nền tảng của thế giới đương đại.
Trong nhiều năm qua, các diễn đàn quốc tế thường tập trung phân tích các điểm nóng, các cuộc xung đột hoặc những biểu hiện cụ thể của bất ổn. Tuy nhiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tiếp cận vấn đề ở tầng sâu hơn khi chỉ ra ba cuộc khủng hoảng nền tảng đang tác động đồng thời đến cục diện thế giới. Đó là khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược. Đây là một nhận định có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Khủng hoảng trật tự quốc tế không đơn thuần là sự cạnh tranh giữa các nước lớn mà là sự suy giảm tính ràng buộc của luật lệ quốc tế; là tình trạng các nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi nhưng lại bị áp dụng không nhất quán hoặc bị chi phối bởi tư duy sức mạnh. Khủng hoảng mô hình phát triển phản ánh thực tế rằng những động lực từng tạo nên thành công của toàn cầu hóa đang đối mặt với những thách thức chưa từng có. Tăng trưởng chậm lại, biến đổi khí hậu, nợ công gia tăng, phân mảnh chuỗi cung ứng và khoảng cách công nghệ đang tạo ra những rủi ro mới đối với sự phát triển bền vững.
Đặc biệt, việc xác định “khủng hoảng lòng tin chiến lược” như một trong ba thách thức lớn nhất của thời đại cho thấy tầm nhìn sâu rộng về bản chất của các nguy cơ an ninh hiện nay. Trong thế giới kết nối sâu rộng, thiếu lòng tin có thể khiến những khác biệt lợi ích bị đẩy thành đối đầu, những động thái phòng vệ bị hiểu thành khiêu khích và những sự cố nhỏ có thể kích hoạt các vòng xoáy leo thang nguy hiểm. Nhận diện đúng bản chất của các cuộc khủng hoảng chính là tiền đề để tìm ra lời giải phù hợp cho tương lai. Chuyển từ tư duy quản lý khủng hoảng sang tư duy giảm thiểu rủi ro.
Một trong những điểm mới nổi bật của bài phát biểu là, sự chuyển dịch tư duy từ “quản lý khủng hoảng” sang “giảm thiểu rủi ro”. Trong nhiều thập niên, các cơ chế an ninh quốc tế chủ yếu tập trung xử lý hậu quả sau khi khủng hoảng xảy ra. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy chi phí của việc xử lý khủng hoảng thường lớn hơn rất nhiều so với chi phí phòng ngừa.
Thông điệp mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra là, cần xây dựng năng lực nhận diện sớm các nguy cơ, thiết lập các cơ chế cảnh báo sớm, duy trì đối thoại thường xuyên và tăng cường các biện pháp xây dựng lòng tin. Đây thực chất là tư duy quản trị chiến lược hiện đại, đặt trọng tâm vào phòng ngừa thay vì ứng phó; vào kiến tạo thay vì bị động.
Trong bối cảnh thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, tư duy này không chỉ có ý nghĩa đối với lĩnh vực an ninh mà còn đối với phát triển kinh tế, quản trị công nghệ và ứng phó các thách thức phi truyền thống. Khẳng định giá trị của luật pháp quốc tế và chủ nghĩa đa phương, một thông điệp xuyên suốt trong bài phát biểu là yêu cầu củng cố vai trò của luật pháp quốc tế và các cơ chế hợp tác đa phương.
Điều đáng chú ý là, Việt Nam không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia của mình mà còn đưa ra một cách tiếp cận mang tính phổ quát: luật lệ quốc tế phải là nền tảng chung để các quốc gia lớn, vừa và nhỏ cùng tồn tại hòa bình. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, đây là thông điệp có ý nghĩa đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển và các nước vừa, nhỏ.
Đối với Biển Đông, lập trường được khẳng định rõ ràng, nhất quán và có nguyên tắc: giải quyết mọi tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982. Đây không chỉ là quan điểm của Việt Nam mà còn phản ánh mong muốn chung của cộng đồng quốc tế về một môi trường hòa bình, ổn định và dựa trên luật lệ. Đề cao vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực mới. Một điểm nhấn chiến lược khác là việc nhấn mạnh vai trò trung tâm của ASEAN trong bối cảnh xuất hiện ngày càng nhiều cơ chế và sáng kiến khu vực mới.
Theo cách tiếp cận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, khu vực cần một cấu trúc mở, bao trùm và có khả năng kết nối lợi ích giữa các quốc gia thay vì tạo ra các đường ranh chia cắt mới. Đáng chú ý, khái niệm “vai trò trung tâm của ASEAN” được nhìn nhận không phải là một đặc quyền mặc nhiên mà phải được duy trì bằng đoàn kết, tự chủ chiến lược và năng lực kiến tạo chương trình nghị sự chung.
Thông điệp này vừa thể hiện niềm tin vào ASEAN, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ đối với chính ASEAN trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng phức tạp. Đưa an ninh con người trở thành trung tâm của an ninh bền vững. Nếu như trước đây an ninh thường được hiểu chủ yếu dưới góc độ quân sự thì bài phát biểu đã mở rộng đáng kể nội hàm của khái niệm này. Theo đó, an ninh bền vững phải lấy con người làm trung tâm. Bất ổn không chỉ đến từ chiến tranh hay xung đột mà còn từ những đứt gãy trong quá trình phát triển, từ thiên tai, dịch bệnh, mất an ninh lương thực, an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước và các cú sốc kinh tế.
Đây là cách tiếp cận phù hợp với xu thế quản trị hiện đại của thế giới; đồng thời, phản ánh quan điểm nhất quán của Việt Nam về phát triển lấy người dân làm trung tâm, là chủ thể và mục tiêu của mọi chính sách. Định hình các chuẩn mực mới đối với công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Một trong những nội dung mới và đáng chú ý nhất là việc đặt vấn đề xây dựng các chuẩn mực trách nhiệm đối với công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo.
Trong khi nhiều quốc gia vẫn đang tập trung vào việc khai thác lợi ích của AI, bài phát biểu đã cảnh báo những rủi ro mà công nghệ có thể tạo ra đối với hòa bình và ổn định chiến lược nếu vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người. Thông điệp “con người phải giữ trách nhiệm cuối cùng trong những quyết định có hệ quả an ninh nghiêm trọng” thể hiện cách tiếp cận nhân văn và có trách nhiệm đối với sự phát triển công nghệ.
Đây cũng là một trong những vấn đề sẽ định hình chương trình nghị sự toàn cầu trong nhiều năm tới. Nâng tầm vị thế và vai trò của Việt Nam.
Có thể thấy, bài phát biểu tại Shangri-La 2026 không chỉ phản ánh quan điểm của Việt Nam về các vấn đề quốc tế mà còn cho thấy sự trưởng thành trong tư duy chiến lược và năng lực đóng góp của Việt Nam đối với các vấn đề khu vực và toàn cầu. Từ một quốc gia từng phải đấu tranh để giành độc lập và bảo vệ chủ quyền, Việt Nam ngày nay đang chủ động tham gia kiến tạo môi trường hòa bình, ổn định và phát triển cho khu vực.
Thông điệp “chuyển từ ứng phó bị động sang kiến tạo chủ động” không chỉ là định hướng đối ngoại mà còn phản ánh tinh thần đổi mới trong tư duy phát triển của đất nước.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2026 vì thế không chỉ là tiếng nói của Việt Nam mà còn là một lời kêu gọi hành động đối với cộng đồng quốc tế: cùng củng cố luật lệ, tăng cường lòng tin, thúc đẩy đối thoại và xây dựng những cơ chế giảm thiểu rủi ro hiệu quả để kiến tạo một tương lai hòa bình, ổn định và thịnh vượng hơn cho nhân loại.
Trong một thế giới đầy bất định, giá trị lớn nhất của bài phát biểu chính là khẳng định rằng hòa bình không phải là trạng thái thụ động chờ đợi, mà là kết quả của sự chủ động kiến tạo bằng tầm nhìn, trách nhiệm và hợp tác.
