Triển vọng an ninh châu Á - Thái Bình Dương

Từ đơn cực sang đa phương

Trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, cấu trúc an ninh của khu vực châu Á - Thái Bình Dương trở nên phức tạp hơn, với việc hình thành khuôn khổ hợp tác an ninh khu vực sơ bộ lấy Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) làm trung tâm. Các nước trong khu vực bắt đầu chủ động tìm hiểu các cơ chế hợp tác an ninh đa phương nhằm ứng phó với những thách thức an ninh phức tạp và đa dạng cả các mối đe dọa truyền thống như tranh chấp lãnh thổ, lẫn các mối đe dọa phi truyền thống như khủng bố và tội phạm xuyên quốc gia, mà các quốc gia riêng lẻ - vốn khó tự mình giải quyết. Hơn nữa, một môi trường an ninh ổn định là điều kiện tiên quyết cho phát triển kinh tế và có thể tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác kinh tế khu vực.

Các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương đã tìm cách thiết lập các cơ chế an ninh đa phương nhằm góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực. Ngoài ra, các nước nhỏ và vừa hy vọng thông qua nỗ lực chung có thể cân bằng ảnh hưởng của các nước lớn và tăng cường tiếng nói của mình trong các vấn đề an ninh khu vực. Cuối cùng, trong bối cảnh toàn cầu hóa với nhu cầu hợp tác quốc tế không ngừng gia tăng các quốc gia trong khu vực cũng cần hội nhập tốt hơn vào hệ thống quốc tế bằng cách thiết lập các cơ chế an ninh đa phương và thúc đẩy cải thiện quản trị toàn cầu.

Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) được thành lập năm 1994 đã đánh dấu cơ chế đối thoại và hợp tác đa phương chính thức đầu tiên về an ninh tại châu Á - Thái Bình Dương, mở ra chương mới trong việc giải quyết các vấn đề an ninh thông qua các cơ chế đa phương. Sau đó, nhiều cơ chế hợp tác an ninh đa phương khác đã xuất hiện, như Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS) năm 2003 và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) năm 2010, mỗi cơ chế đều đóng vai trò quan trọng ở các cấp độ và lĩnh vực khác nhau, đóng góp tích cực vào an ninh và ổn định của khu vực.

Trong những năm gần đây, cấu trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương đã trải qua những chuyển đổi phức tạp, đặc biệt kể từ khi Mỹ xoay trục chiến lược sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương, dẫn đến sự cạnh tranh giữa hệ thống liên minh song phương và đa phương do Mỹ dẫn đầu với các khuôn khổ hợp tác an ninh đa phương đang nổi lên trong khu vực.

2 hệ thống này phản ánh những khái niệm an ninh khác nhau căn bản. Đó là hệ thống của Mỹ dựa trên quan điểm an ninh truyền thống, nhấn mạnh việc triển khai quân đội ở tuyến đầu và răn đe, trong khi các khuôn khổ đa phương tuân thủ quan điểm an ninh toàn diện, đề cao tính bao trùm, hợp tác và đối thoại. Mỹ, với sức mạnh của chính mình, đặt mục tiêu nắm vai trò lãnh đạo trong các vấn đề an ninh khu vực, trong khi ASEAN nỗ lực nâng cao vị thế của mình trong khuôn khổ an ninh khu vực thông qua các cơ chế đa phương. Hệ thống liên minh của Mỹ tập trung vào lĩnh vực quân sự, do đó có tính chặt chẽ và loại trừ cao, trong khi các cơ chế do ASEAN thúc đẩy bao trùm nhiều lĩnh vực, thể hiện sự linh hoạt và chú trọng xây dựng lòng tin. Cuối cùng, Mỹ nỗ lực thiết lập một trật tự bá quyền xoay quanh lợi ích của mình, còn ASEAN lại cam kết tạo ra một trật tự khu vực mới dựa trên nguyên tắc bình đẳng, có lợi và ra quyết định tập thể.

Thách thức hiện tại

Khu vực châu Á - Thái Bình Dương là một trong những đấu trường địa chính trị phức tạp và nhạy cảm nhất trên toàn cầu, có đặc trưng là những di sản còn sót lại của Chiến tranh Lạnh và sự xuất hiện của những thách thức an ninh mới. Cho đến nay, vẫn chưa xuất hiện một cấu trúc khu vực toàn diện bao trùm tất cả các quốc gia và thúc đẩy an ninh chung cho toàn thể các bên tham gia khu vực. Những thách thức cốt lõi đối với việc xây dựng cấu trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương hiện nay rất đa dạng.

Đầu tiên phải kể đến mâu thuẫn giữa hệ thống liên minh quân sự và các cơ chế hợp tác an ninh đa phương trong khu vực. Khuôn khổ liên minh quân sự đề cập đến một mạng lưới quan hệ hợp tác quân sự được hình thành bởi 2 hoặc nhiều quốc gia nhằm thúc đẩy lợi ích an ninh chung và các mục tiêu chiến lược - quân sự của họ thông qua các hiệp ước, thỏa thuận chính thức hoặc các văn bản có giá trị ràng buộc pháp lý khác. Khuôn khổ này vốn mang tính loại trừ, chú trọng tăng cường quân sự và răn đe. Ngược lại, hợp tác an ninh đa phương khu vực đặt nặng tính bao trùm, cân bằng và chia sẻ, với trọng tâm là giải quyết các vấn đề an ninh thông qua đối thoại, tham vấn và hợp tác. Sự thống trị của chính trị liên minh và sự đối đầu giữa các khối, đặc biệt là hệ thống liên minh quân sự ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đã làm suy yếu các nguyên tắc hợp tác tập thể vốn là nền tảng cho quản trị an ninh khu vực, dẫn đến một mâu thuẫn mang tính quy phạm, làm trầm trọng thêm sự cân bằng và cạnh tranh thể chế và cuối cùng gây nguy hiểm cho hòa bình và ổn định lâu dài ở châu Á - Thái Bình Dương.

Các điểm nóng dai dẳng tiếp tục đe dọa an ninh khu vực. Bối cảnh an ninh của khu vực châu Á - Thái Bình Dương vẫn là một trong những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất từ thời Chiến tranh Lạnh. Ví dụ, trong những năm gần đây, tình hình trên Bán đảo Triều Tiên đã rơi vào vòng xoáy đối đầu khá căng thẳng, với hướng đi tương lai đầy bất ổn và khó lường - gây ra mối quan ngại rộng rãi trong cộng đồng quốc tế. Tương tự, Biển Đông cũng chứng kiến những căng thẳng theo chu kỳ giữa các quốc gia trong khu vực và quá trình đàm phán về Bộ quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông vẫn gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, một số quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang phải vật lộn với các thách thức chính trị, an ninh và quản trị xã hội ở mức độ khác nhau, trong đó các quá trình chuyển giao chính trị trong nước và các cuộc đấu tranh phe phái cũng tác động đến sự ổn định của khu vực.

Hơn nữa, các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, chẳng hạn như an ninh mạng, khủng bố và biến đổi khí hậu, đang ngày càng trở nên nổi bật, đan xen với các thách thức an ninh truyền thống và làm phức tạp thêm bối cảnh quản trị an ninh. Các mối đe dọa an ninh mạng không chỉ gây nguy hiểm cho an ninh thông tin và kinh tế quốc gia à còn có thể dẫn đến xung đột quốc tế.

Với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, những rủi ro mới nổi đang ngày càng lộ rõ. Các hoạt động khủng bố đe dọa nghiêm trọng đến sự ổn định xã hội, an toàn cá nhân của người dân và tài sản tại các quốc gia trong khu vực. Hơn nữa, các vấn đề liên quan đến biến đổi khí hậu, như mực nước biển dâng cao và các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra với tần suất ngày càng cao đang tác động sâu sắc đến an ninh khu vực.

Nhìn chung, những yếu tố này đặt ra thách thức đáng kể đối với khuôn khổ quản trị an ninh châu Á - Thái Bình Dương. Các thể chế an ninh đa phương hiện có trong khu vực này đều tập trung vào việc giải quyết các thách thức an ninh phi truyền thống và đã đạt được những kết quả nhất định. Tuy nhiên, do tính phức tạp và biến động của các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, cũng như sự đa dạng về lợi ích quốc gia, các thể chế an ninh đa phương này cần không ngừng điều chỉnh và cải thiện cơ chế hợp tác, tăng cường tích hợp nguồn lực và xây dựng năng lực, để đối phó hiệu quả hơn với những thách thức này, đồng thời duy trì an ninh và ổn định ở khu vực.

Quỹ đạo tương lai của cấu trúc an ninh

Dựa trên những diễn biến hiện tại, các nước châu Á - Thái Bình Dương áp dụng một quan điểm có đặc trưng là an ninh tập thể, toàn diện, mang tính hợp tác và bền vững. Họ cần tăng cường giao tiếp và phối hợp để cùng nhau đối mặt với những thách thức an ninh đa dạng, trong nỗ lực mở ra một hướng đi mới cho an ninh khu vực, bao gồm đối thoại, quan hệ đối tác và các kịch bản cùng thắng thay vì đối đầu, liên minh và tư duy được mất ngang nhau.

Ưu tiên là xây dựng một cấu trúc an ninh cân bằng, hiệu quả và bền vững. Khuôn khổ an ninh tương lai ở châu Á - Thái Bình Dương nên hướng tới tính bao trùm và tránh xa tư duy Chiến tranh Lạnh, tức là đối đầu, chia rẽ các quốc gia thành các phe phái, đặt hệ tư tưởng lên hàng đầu, thúc đẩy tăng cường quân sự, duy trì tư duy được mất ngang nhau và bác bỏ khả năng hợp tác cùng thắng, đồng thời diễn giải quan hệ quốc tế một cách đơn giản và cực đoan qua lăng kính “bạn - thù”. Các quốc gia trong khu vực nên được khuyến khích cùng nhau tham gia phát triển cấu trúc an ninh này. Điều này có thể đạt được thông qua việc triển khai các biện pháp xây dựng lòng tin đa tầng và đa phương, thúc đẩy hợp tác kinh tế và giao lưu văn hóa giữa các quốc gia trong khu vực, từ đó tăng cường hiểu biết và tin cậy lẫn nhau.

Ưu tiên tiếp theo là liên tục tăng cường hợp tác an ninh đa phương. Khi các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, hợp tác an ninh đa phương sẽ nổi lên như một phương pháp tiếp cận chủ đạo để phát triển cấu trúc an ninh khu vực. Các quốc gia cần tích cực ủng hộ và củng cố các khuôn khổ hợp tác an ninh khu vực lấy ASEAN làm trung tâm, từ đó tăng cường đối thoại và hợp tác an ninh giữa các quốc gia trong khu vực theo “phương thức ASEAN” - có đặc trưng là sự đồng thuận, tính bao trùm và thuận tiện. Các cơ chế an ninh đa phương hiện có như ARF và Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS) có thể được tăng cường hơn nữa để nâng cao năng lực và hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề an ninh khu vực. Ngoài ra, khu vực có thể nghiên cứu xây dựng thêm các cơ chế an ninh đa phương mới, tái cấu trúc các hệ thống an ninh khu vực tổng thể, hoặc giải quyết các vấn đề an ninh cụ thể nhằm ứng phó với những thách thức an ninh đang không ngừng biến đổi.

Cuối cùng là cùng nhau giải quyết các mối đe dọa an ninh phi truyền thống. Trước sự gia tăng đáng kể các mối đe dọa này, cấu trúc an ninh tương lai của khu vực châu Á - Thái Bình Dương cần chú trọng hơn vào việc đối phó với các thách thức an ninh phi truyền thống. Các nước trong khu vực cần tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực chống khủng bố, giải quyết tội phạm xuyên quốc gia, ứng phó với biến đổi khí hậu, giảm thiểu các tình huống khẩn cấp về y tế công cộng, tăng cường an ninh mạng và thúc đẩy quản trị trí tuệ nhân tạo, cùng nhau xây dựng các chiến lược và biện pháp ứng phó. Các nước này cần thiết lập cơ chế hợp tác xuyên quốc gia chuyên biệt và hiệu quả để tăng cường chia sẻ thông tin tình báo và phối hợp hành động, triển khai các hệ thống giám sát và cảnh báo sớm, đồng thời tiến hành các cuộc diễn tập ứng phó khẩn cấp.