Những bãi rác tự phát trong khu dân cư
Tại khu dân cư Êm Đềm, phường Linh Xuân, nhiều năm nay người dân đã quen với hình ảnh cuối đường số 4 xuất hiện một bãi rác lộ thiên. Đây vốn là khu dân cư khá thông thoáng, nhiều cây xanh, công viên, là nơi người dân thường xuyên tập thể dục mỗi sáng và chiều. Thế nhưng, chỉ cần đi hết tuyến đường, khung cảnh xanh sạch nhanh chóng bị thay thế bằng một "núi" rác đủ loại.
Từ những túi rác sinh hoạt, đồ gia dụng hư hỏng đến xà bần, bàn ghế cũ... tất cả đều bị vứt ngổn ngang. Dưới cái nắng oi bức, rác bốc mùi nồng nặc, ruồi muỗi sinh sôi, nước rỉ rác len lỏi xuống lòng đường, gây ô nhiễm môi trường và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh dịch bệnh.
Ở phường Thủ Đức, mỗi khi trời đổ mưa lớn, một thực trạng khác lại tái diễn. Nước từ đường Tô Ngọc Vân đổ dồn về đường Linh Đông rồi tập trung tại khu vực giao lộ đường Linh Đông - đường số 10. Nguyên nhân khiến khu vực này thường xuyên ngập không chỉ do địa hình trũng mà còn bởi hàng loạt miệng cống bị rác thải bịt kín.
Những chai nhựa, túi ni lông, hộp xốp cùng đủ loại rác sinh hoạt theo dòng nước cuồn cuộn đổ về, ken đặc các hố ga khiến hệ thống thoát nước gần như tê liệt. Sau mỗi trận mưa, khi nước rút đi, thứ còn lại là rác phủ kín mặt đường.
Điều đáng nói hơn, không ít người lại lợi dụng chính những cơn mưa lớn để mang rác ra vứt xuống dòng nước đang chảy xiết với suy nghĩ rất đơn giản rằng nước sẽ cuốn trôi tất cả, vừa tiết kiệm tiền thu gom rác, vừa không bị ai phát hiện. Chính những hành động tưởng như nhỏ nhặt ấy lại góp phần khiến hệ thống thoát nước bị tắc nghẽn nghiêm trọng, làm gia tăng tình trạng ngập úng của thành phố sau mỗi cơn mưa.
Không riêng gì các tuyến đường, nhiều khu đất công bỏ hoang trên đường Thống Nhất cũng trở thành nơi tập kết rác bất đắc dĩ. Ban đầu chỉ là vài túi rác nhỏ bị ai đó tiện tay bỏ lại. Sau một thời gian, người này thấy người kia đổ, từ vài túi rác đã hình thành cả bãi rác tự phát.
Người dân quanh khu vực nhiều lần tự tổ chức dọn dẹp, gom rác bỏ đúng nơi quy định với mong muốn trả lại mỹ quan đô thị. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, rác lại xuất hiện nhiều như cũ. Vòng luẩn quẩn ấy cứ lặp đi lặp lại suốt nhiều năm.
Thực trạng tương tự cũng diễn ra tại các khu vực giải tỏa nhà ven kênh như kênh Đôi, rạch Xuyên Tâm…Sau khi các hộ dân bàn giao mặt bằng phục vụ dự án chỉnh trang đô thị, thay vì trở thành những khoảng đất sạch chờ thi công, nhiều nơi lại nhanh chóng biến thành điểm tập kết rác.
Những tấm nệm cũ, bàn ghế hỏng, giường tủ mục nát, chén bát vỡ, quần áo cũ... bị người dân mang đến đổ trộm giữa những đống xà bần còn sót lại sau giải tỏa. Chỉ trong vài ngày, những khoảng đất vốn thông thoáng đã trở thành bãi rác lộ thiên, gây ô nhiễm nghiêm trọng và ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị.
Một trong những điểm nóng về rác thải là khu vực chợ đầu mối nông sản thực phẩm Thủ Đức, thuộc phường Tam Bình. Mỗi sáng, hàng nghìn tấn hàng hóa được tập kết, mua bán nhộn nhịp cũng đồng nghĩa với lượng rác phát sinh rất lớn.
Từ rau củ hư hỏng, trái cây dập nát, thùng xốp, bao bì, dây buộc đến rác sinh hoạt của tiểu thương và người mua hàng... xuất hiện khắp nơi, từ trong nhà lồng chợ đến các tuyến đường xung quanh. Không ít người lần đầu đến đây đều không khỏi ngỡ ngàng trước cảnh tượng rác quá dày đặc ở nơi đây.
Không chỉ vứt rác trộm, nhiều người còn ngang nhiên xả rác từ ô tô, xe máy, đổ rác không đúng giờ, không đúng nơi quy định hoặc lợi dụng đêm khuya, sáng sớm để mang rác đến các khu đất trống. Khi một người làm, người khác thấy không bị xử lý cũng làm theo. Từ vài túi rác ban đầu, chỉ sau thời gian ngắn đã hình thành những bãi rác tự phát tồn tại dai dẳng.
Xử phạt mới chỉ là “phần nổi của tảng băng"
Trong khi TP Hồ Chí Minh đang hướng tới mục tiêu xây dựng đô thị xanh, sạch, hiện đại và phát triển bền vững, thì những bãi rác tự phát vẫn tồn tại như một "điểm đen" khó xóa bỏ. Để chữa dứt điểm "căn bệnh trầm kha" này, ngoài việc nâng cao ý thức của mỗi người dân, rất cần những biện pháp mạnh tay hơn từ phía chính quyền. Thực tế cho thấy, thời gian qua nhiều địa phương đã liên tục phát hiện, xử phạt các trường hợp đổ rác sai quy định thông qua hệ thống camera giám sát và phản ánh của người dân. Những vụ việc này không chỉ mang tính răn đe mà còn cho thấy quyết tâm lập lại trật tự, trả lại môi trường sống trong lành cho cộng đồng.
Những năm gần đây, cùng với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, các địa phương tại TP Hồ Chí Minh đã liên tục tăng cường kiểm tra, lắp đặt camera giám sát và xử lý nghiêm các hành vi xả rác không đúng nơi quy định. Hàng loạt trường hợp vi phạm bị phát hiện, xử phạt công khai đã phần nào tạo sức răn đe. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, chỉ dựa vào chế tài là chưa đủ nếu ý thức của một bộ phận người dân vẫn chưa thay đổi.
Đầu tháng 5 vừa qua, Công an phường Tân Mỹ đã lập biên bản xử phạt hành chính hai cá nhân có hành vi vứt rác không đúng nơi quy định trên tuyến đường Nguyễn Văn Linh. Qua hệ thống camera an ninh, lực lượng chức năng phát hiện hai người ngang nhiên bỏ rác tại khu vực công cộng. Khi được mời về làm việc, cả hai đều thừa nhận hành vi vi phạm và cam kết không tái diễn. Theo quy định hiện hành, mỗi trường hợp bị xử phạt 1,5 triệu đồng.
Một vụ việc khác cũng nhận được sự quan tâm của dư luận xảy ra tại phường Tân Đông Hiệp. Hình ảnh một người đàn ông dùng xe máy điện chở rác đến đổ tại khu đất trống rồi nhanh chóng rời đi được người dân ghi lại và chia sẻ trên mạng xã hội. Chỉ trong thời gian ngắn, lực lượng chức năng đã xác minh được người vi phạm là ông H.T.H., đồng thời lập biên bản xử lý theo quy định.
Tại phường Đông Hưng Thuận, cuối tháng 3 vừa qua, thông qua mô hình "3 trong 1: Lắng nghe - tuyên truyền - hỗ trợ người dân", Công an phường tiếp nhận phản ánh về một trường hợp chở ba chậu nhựa đến vứt tại bãi đất trống thuộc khu phố 43. Sau khi xác minh, người vi phạm bị xử phạt 750 nghìn đồng.
Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, số trường hợp bị phát hiện mới chỉ là "phần nổi của tảng băng". Trên thực tế, vẫn còn không ít người lợi dụng đêm khuya, sáng sớm hoặc những khu vực vắng người để đổ trộm rác sinh hoạt, phế thải xây dựng, vật dụng cũ. Chỉ cần một người vô ý thức, rất nhanh sau đó sẽ có thêm nhiều người khác làm theo, hình thành những bãi rác tự phát tồn tại nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Điều đó cho thấy, muốn giải quyết tận gốc tình trạng này cần bắt đầu từ việc thay đổi nhận thức. Một đô thị văn minh không thể được xây dựng chỉ bằng những tuyến đường rộng hay những tòa nhà hiện đại, mà còn được đo bằng cách mỗi người dân ứng xử với môi trường sống của mình.
Chính vì vậy, bên cạnh việc xử phạt nghiêm, TP Hồ Chí Minh đang hướng tới những giải pháp căn cơ hơn. Hưởng ứng Nghị quyết số 394/NQ-CP của Chính phủ về phát động phong trào toàn dân tham gia bảo vệ môi trường, Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh vừa ban hành kế hoạch triển khai trong toàn ngành giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu đưa việc bảo vệ môi trường trở thành một phần trong văn hóa học đường.
Theo kế hoạch, 100% cơ sở giáo dục sẽ tổ chức tổng vệ sinh định kỳ hằng tháng; thực hiện phân loại rác tại nguồn; tuyên truyền giảm rác thải nhựa, tiết kiệm điện, nước và không xả rác bừa bãi. Thành phố cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 80% cơ sở giáo dục đạt tiêu chuẩn "Trường học xanh".
Không dừng ở những khẩu hiệu, học sinh sẽ được hướng dẫn thực hành những việc làm cụ thể như phân loại rác, sử dụng bình nước cá nhân, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, bảo vệ cây xanh và giữ gìn vệ sinh nơi công cộng. Các mô hình như "Lớp học xanh", "Trường học không rác thải nhựa", đổi rác tái chế lấy cây xanh hay thu gom pin cũ sẽ góp phần hình thành lối sống thân thiện với môi trường ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Đó chính là hướng đi lâu dài và bền vững. Bởi nếu chỉ trông chờ vào các mức phạt thì lực lượng chức năng sẽ luôn ở thế "đuổi theo" các hành vi vi phạm. Ngược lại, khi ý thức được hình thành từ gia đình, nhà trường và cộng đồng, mỗi người dân sẽ tự giác bỏ rác đúng nơi quy định, nhắc nhở người thân cùng thực hiện và không tiếp tay cho những hành vi làm ô nhiễm môi trường.
