Pháp nhân thương mại là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự

Vì sao nên thu hẹp hình phạt tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma tuý và Hiếp dâm người dưới 16 tuổi?

Sáng 25/9, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý đối với dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Báo cáo tóm tắt về việc giải trình, tiếp thu ý kiến của UBTVQH, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp và các vị đại biểu Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) do Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Uỷ viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an trình bày cho biết, về thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, đa số các ý kiến tán thành chủ trương thu hẹp tử hình; một số ý kiến đại biểu còn băn khoăn và đề nghị cần cân nhắc, đánh giá về việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, đặc biệt là đối với tội Mua bán trái phép chất ma tuý và tội Hiếp dâm người dưới 16 tuổi.

Về vấn đề này, qua tổng kết thi hành và thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm cho thấy, đối với tội Mua bán trái phép chất ma tuý: Pháp luật hình sự hiện hành quy định ngưỡng định lượng ma túy làm căn cứ áp dụng khung hình phạt có quy định hình phạt tử hình thấp hơn nhiều so với khối lượng ma túy mà các đối tượng mua bán trên thực tế. Do vậy, khi khối lượng ma túy mua bán đã vượt ngưỡng định lượng thuộc khung hình phạt có quy định hình phạt tử hình, người phạm tội có thể nhận thức rằng việc tiếp tục gia tăng khối lượng ma túy cũng không làm thay đổi khung hình phạt áp dụng; từ đó, gây nguy hiểm cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Thực tiễn cũng cho thấy, đối với một số tội danh mặc dù tỷ lệ áp dụng hình phạt tử hình là tương đối cao, trong đó có tội Mua bán trái phép chất ma túy, tuy nhiên, diễn biến của loại tội phạm này thời gian qua vẫn rất phức tạp. Do đó, hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh đối với loại tội phạm này không chỉ phụ thuộc vào việc có áp dụng hình phạt tử hình hay không mà còn phụ thuộc chủ yếu vào hiệu quả của công tác phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh của các cơ quan chức năng, bảo đảm kịp thời và hiệu quả.

Đối với tội Hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Cơ quan chủ trì soạn thảo thống nhất về yêu cầu bảo vệ đặc biệt đối với trẻ em và xử lý nghiêm tội phạm xâm hại trẻ em. Tuy nhiên, việc xác định phạm vi áp dụng hình phạt tử hình còn phải đặt trong tổng thể chính sách hình sự và các nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam.

Theo Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, đối với quốc gia chưa xóa bỏ hình phạt tử hình, hình phạt này chỉ áp dụng đối với những tội phạm nghiêm trọng nhất gắn với hành vi cố ý tước đoạt tính mạng. Trên cơ sở đó, dự thảo bộ luật đã được chỉnh lý theo hướng không quy định hình phạt tử hình tại Điều 142 nhưng vẫn giữ đây là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng; khoản 3 quy định hình phạt 20 năm tù hoặc tù chung thân đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

Trường hợp hành vi đồng thời đủ yếu tố cấu thành tội phạm khác xâm phạm tính mạng thì trách nhiệm hình sự được xác định theo quy định tương ứng của Bộ luật Hình sự. Với quy định như trong dự thảo bộ luật sẽ vừa bảo đảm yêu cầu bảo vệ trẻ em, vừa bảo đảm sự tương xứng và nhất quán của chính sách hình sự.

Đảm bảo xử lý trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân phạm tội

Về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, theo Thứ trưởng Phạm Thế Tùng, có ý kiến đề nghị cân nhắc về việc không coi pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm và chỉ xác định đây là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Trên cơ sở ý kiến của các vị đại biểu, Cơ quan chủ trì soạn thảo đã rà soát các quy định tại dự thảo nhằm thể hiện rõ hành vi làm phát sinh trách nhiệm hình sự của pháp nhân, phân định chặt chẽ giữa trách nhiệm của pháp nhân và trách nhiệm của cá nhân; mặt khác, rà soát các tội danh mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân đảm bảo xử lý những trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân, cơ cấu tổ chức và nguồn lực của pháp nhân để thực hiện tội phạm, qua đó bảo vệ môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, lành mạnh và chính các doanh nghiệp hoạt động chân chính.

Về vấn đề này, Cơ quan chủ trì soạn thảo nhận thấy, pháp nhân tuy là chủ thể pháp luật nhưng không có năng lực hành vi độc lập, không thể tự mình hình thành ý chí và trực tiếp thực hiện hành vi, mà phải thông qua hoạt động của các cá nhân giữ vai trò tổ chức, chỉ đạo, điều hành hoặc trực tiếp thực hiện công việc nhân danh pháp nhân.

Bên cạnh đó, dự thảo sửa đổi, bổ sung các quy định về pháp nhân thương mại phạm tội để thống nhất về mặt quan điểm và nhận thức không coi pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm mà chỉ là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự nhằm giải quyết các bất cập trong quy định hiện hành trong việc xác định hành vi của pháp nhân thương mại, lỗi của pháp nhân thương mại, phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại...

Theo đó, cá nhân là chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội; pháp nhân thương mại là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi phạm tội của cá nhân được quy kết cho pháp nhân theo những điều kiện do Bộ luật Hình sự quy định. Cách tiếp cận mới này bảo đảm thống nhất với hệ thống quy định trong Bộ luật Hình sự hiện hành vốn đang tiếp cận theo hướng cá thể hoá hình phạt đến cá nhân.

Sau khi được Chính phủ, Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội tán thành, đơn vị thường trực đã sửa đổi lại toàn bộ các quy định của dự thảo Bộ luật Hình sự về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại cho phù hợp. Đơn vị thường trực sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan để chỉnh lý quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự phù hợp với quy định của Bộ luật Hình sự...