Gieo mình nơi ruộng trắng, nương thân con nước mặn
Gần 30 năm trước, lần đầu tiên tôi theo thầy giáo dạy tiểu học của mình đến nơi này. Thiềng Liềng khi ấy heo hút gió, xơ xác nghèo và chưa đổi tên là Cần Giờ. Năm 2016, ấp đảo xa xôi này mới bắt đầu có điện. Điện đã thắp sáng lên đời diêm dân những ước mơ.
Nơi đảo muối này hiếm nước ngọt, tuần chỉ có 2 chuyến xà lan chở nước về đảo. Đảo nhỏ với hơn 200 hộ dân và 1.000 nhân khẩu, lấy nghề làm muối truyền thống như sinh kế truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi năm, nơi này sản xuất khoảng 20.000 tấn muối. Với giá muối khoảng 40.000 đồng/giạ (tương đương 38kg), người Thiềng Liềng vẫn thuộc diện nghèo cần hỗ trợ rất nhiều. Nghề muối trông chờ vào 6 tháng nắng, nên cứ đến 6 tháng mưa, người đảo lại theo đò tìm về đất liền mưu sinh bằng những việc tay chân. Đời người Thiềng Liêng như đời muối, gieo mình vào những ruộng trắng, nương thân theo con nước mặn mà lam lũ phận mình.
Những năm 1970, trong một lần trên đường sông nước tìm chốn “neo đậu”, 4 người đàn ông xuất phát từ các tỉnh miền Tây, xuôi dòng sông Tiền đã tìm ra Thiềng Liềng. Thiềng Liềng hoang sơ giữa bom rơi đạn lạc những năm chiến tranh. Chính sóng nước và rừng đã tạo thành cứ điểm cho Trung đoàn 10 - Đặc công Rừng Sác anh hùng. Ngày đó, những lưu dân đã bắt đầu khai hoang và tận dụng nước lợ của sông Lòng Tàu trên hải trình về biển để lắng lại các ruộng muối. Muối là thứ nghề duy nhất thời đó, và cho đến nay đã nuôi sống 4 thế hệ người đảo.
Hôm tôi đến, ông Nguyễn Thanh, một trong bốn người đã phát hiện ra Thiềng Liềng, nhìn đoàn người mà nước mắt rưng rức. Ngày ông đến đây chỉ mới là chàng trai đôi mươi, bây giờ Thiềng Liềng đã gần thành phố hơn, dân đảo đã sống sung túc hơn và vẫn giữ được nghề muối dẫu thăng trầm gieo neo mấy quãng. Cũng có một đoạn đời, ông Thanh chứng kiến tốc độ hiện đại hóa lan đến ấp đảo này, đám trẻ rời đảo tìm đến phố thị với cuộc mưu cầu đổi đời. Đó là khoảng lắng mà ấp đảo trống trơn những người trẻ.
Anh Chín Thơ dẫn tôi lang thang trên ruộng muối nhà mình, giữa cái nóng như nung và gió như tát thẳng vào mặt. Chín Thơ mê đờn ca tài tử, từng rời đảo để mang tiếng hát mình đi khắp nơi, nhưng rồi quẩn quanh phố xá vẫn thấy tiếng hát mình không thể lồng lộng được như hồi ở ấp đảo này. Chín Thơ quay về, hát chỉ là một cuộc vui chơi, nhưng muối mới là phận đời. Chín Thơ cần mẫn với ruộng muối và đêm đêm cùng nhóm đờn ca tài tử của ấp đảo hát hò cho khuây khỏa.
Chín Thơ kể, những đứa trẻ tưởng gá thân nơi thành phố, nhưng chỉ một quãng thời gian ngắn lại nhớ muối mà tìm về lại xứ đảo cố hương của mình. Hình như trong huyết quản họ, trong hơi thở và trong tâm thức, vị mặn, mùi mẳn lẫn cái nồng nàn của muối đã là thứ không thể thiếu với người Thiềng Liềng. Dẫu cái nghề này nó cực thấu trời, và rẻ thí mồ. Nhưng, chẳng biết sao vẫn cứ phải giữ nghề. Giữ muối như giữ cái tinh túy nhất của Thiềng Liềng.
Những năm trước đây, bà con ở Thiềng Liềng làm muối kết tinh trên nền đất. Với cách làm này, một vụ muối mất khoảng 1 tháng để chuẩn bị cho các công đoạn. Tuy tiết kiệm được chi phí đầu tư nhưng muối nền đất thường có lẫn tạp chất, chính vì thế nhiều hộ dân làm muối ở Thiềng Liềng đã triển khai mô hình sản xuất muối trải bạt kết hợp cất trữ nước chạt để thích ứng với thời tiết thất thường, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc chuyển đổi từ phương pháp sản xuất muối truyền thống sang muối sạch là hướng đi tất yếu sau một thời gian dài diêm dân khốn khó, chật vật với hạt muối.
Trở mình theo hạt muối
Dù phải đối diện với những khó khăn trong việc duy trì nghề làm muối truyền thống, người dân Thiềng Liềng vẫn luôn cố gắng bảo tồn và truyền đạt kỹ thuật làm muối từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ở ấp đảo này, những đứa trẻ lên 8, lên 10 tuổi đã bắt đầu biết ra ruộng phụ người lớn những công đoạn nhẹ hoặc dễ. Nói như chị Nga, một bà mẹ tôi gặp trong chiều muộn đang cào muối trên đồng ruộng thì đó là cách mà dân đảo “vỡ nghề” cho bọn trẻ. Chỉ khi thấu tỏ được cái cơ cầu này của diêm nghiệp thì con người ta mới quý hạt muối mà thôi.
Thời điểm tôi đến ấp đảo Thiềng Liềng là mùa thu hoạch muối. Nói như anh Chín Thơ thì là mùa đẹp nhất cho những ai muốn chiêm ngưỡng những cánh đồng muối. Chỉ khoảng thời gian ngắn ngủi sau thì ngay lập tức TP Hồ Chí Minh vào mùa mưa. Những ruộng muối mênh mông sẽ nằm “nghỉ ngơi” chờ mùa vụ sau. Diêm dân Thiềng Liềng cũng tạm gác lại chiếc xa quạt, xe rùa để chuyển sang đánh bắt thủy hải sản mưu sinh. Muối tồn sẽ cất kho chờ các xà lan của thương lái tới mua, hoặc sẽ chế biến để bắt đầu làm du lịch bản địa theo đề án của TP Hồ Chí Minh tạo dựng. Nghề muối ngày trước chỉ được 6 tháng, nhưng bây giờ, hệ sinh thái từ muối đã phát triển để giúp diêm dân bám trụ hơn với muối. Muối sẽ được xây dựng thành nghề truyền thống nhưng cách tân ở phương thức phát triển vững bền.
Từ năm 2022 trở lại đây, mô hình du lịch cộng đồng được Sở Du lịch TP Hồ Chí Minh triển khai, từ những bỡ ngỡ ban đầu, nhiều hộ ở Thiềng Liềng đã bắt nhịp tốt, tạo nên một cụm du lịch trải nghiệm và giúp đời sống diêm dân trở nên ổn định hơn. Cho đến bây giờ, diêm dân xứ đảo muối có thể đón khách quanh năm, không cần bận tâm mùa mưa hay nắng.
Có lẽ, chỉ duy nhất ở ấp đảo Thiềng Liềng mới có một “bảo tàng muối” đặc biệt của anh Chín Thơ. Đưa tôi đi tham quan, anh giải thích cặn kẽ quy trình để cho ra hạt muối mặn mòi, từ đắp bờ, bơm nước biển, rải muối giống, cào muối thu hoạch. Để có hạt muối, sự kỳ công của diêm dân không thể gói gọn trong cụm từ “một nắng hai sương” được. Đứng giữa ruộng muối, nhìn nắng chiếu vào tấm lưng cong oằn của diêm dân, tôi mường tượng họ đang “cõng nắng” trên cánh đồng trắng lấp lánh. Họ đã bao năm bao tháng cõng từng mùa nắng đi qua để có những hạt muối trắng tinh.
Nghe tôi hỏi về sự cực nhọc của nghề muối, khi mà thấy nắng là diêm dân mừng rơn mà lao ngay ra ruộng, chỉ sợ nắng tắt mà chưa làm xong việc, anh Chín Thơ cười bảo rằng những ngày không có nắng là những ngày lòng thấp thỏm nhất.
Các ruộng muối Thiềng Liềng đã một dạo lan truyền trên mạng xã hội như một chốn trải nghiệm thanh bình. Tuy vậy, du lịch bản địa của Thiềng Liềng lại cẩn trọng trong việc bảo tồn văn hóa đặc sắc của nghề muối. Tôi có cảm tưởng như dân đảo vừa làm du lịch nghề muối theo kiểu giới thiệu tinh hoa làng nghề hơn là mở cửa đón khách ào ạt. Một cách làm đầy cần thiết để du lịch không gây phá vỡ làng nghề truyền thống độc đáo này, như nhiều nơi khác đã từng đánh mất bản sắc văn hóa làng nghề của mình. Chỉ với 24 hộ dân Thiềng Liềng tham gia làm du lịch cộng đồng, chẳng nhà nào “giành khách” với nhà nào. Nhà Sáu Trúng có cây sâm sâm nên làm món thạch sâm sâm, nhà Hai Loan khéo tay thì làm món bánh dân gian, hộ Năm Đổi nấu ăn ngon thì làm cơm cho khách…
Ở Thiềng Liềng không thể đặt phòng nghỉ hay dịch vụ ăn uống qua ứng dụng, cũng chẳng phải nơi mà du khách muốn gì là có ngay. Vậy nên, Thiềng Liềng cứ bình yên giữ gìn nghề truyền thống giữa xáo động thị trường.
