Áp lực đè nặng lên học sinh và gia đình
Cứ đến tháng 6 hàng năm, hình ảnh phụ huynh đứng chờ bên ngoài các điểm thi Gaokao (Cao khảo - kỳ thi đại học) ở Trung Quốc lại xuất hiện trên truyền thông quốc tế như một ví dụ về văn hóa thi cử đậm đặc tại quốc gia này. Tại Hàn Quốc cũng vậy, ngày diễn ra kỳ thi tuyển sinh đại học Suneung (CSAT) vẫn được xem là một sự kiện đặc biệt, đến mức nhiều hoạt động xã hội phải điều chỉnh để tránh ảnh hưởng đến thí sinh.
Nhưng không riêng gì những nước Á Đông, ngay cả ở châu Âu, chuyện khoa cử cũng áp lực không kém. Chẳng hạn ở Pháp, kỳ thi tú tài (thường gọi tắt là Le Bac) không đơn thuần là một kỳ thi tốt nghiệp trung học, mà là một cột mốc xã hội vô cùng quan trọng với thanh niên. Người Pháp thường tự hào kể về độ khó của kỳ thi này vì cho rằng nó chứng minh học sinh Pháp rất thông minh và toàn diện.
Nhưng cũng vì thế, Le Bac được xem như một chiến dịch của cả gia đình. Cha mẹ không chỉ gánh chịu áp lực tài chính từ việc đầu tư học thêm, mà còn bị cuốn vào vòng xoáy lo âu cùng con cái. Sự kỳ vọng lớn từ phụ huynh đôi khi vô tình tạo nên bầu không khí ngột ngạt, biến tổ ấm thành một "chiến trường" căng thẳng thu nhỏ trong suốt những tháng ôn thi cao điểm.
Sự căng thẳng của các kỳ thi đem đến áp lực tâm lý nặng nề cho học sinh và đôi khi có cả những hệ lụy đau lòng. Tại Ấn Độ, báo chí nước này cho biết ít nhất 93 học sinh được cho là đã tự tử vì áp lực liên quan đến NEET (kỳ thi đại học toàn quốc cho chương trình y khoa) trong giai đoạn 2021-2026, trong đó năm 2025 ghi nhận 32 trường hợp - mức cao kỷ lục, và riêng năm 2026 đã có ít nhất 14 trường hợp, một phần liên quan đến vụ hủy kết quả thi vì nghi lộ đề hồi tháng 5.
Tại Hàn Quốc, sức khỏe tâm thần của học sinh cuối cấp cũng là một mối lo lớn. Theo khảo sát thực trạng sức khỏe tâm thần năm 2023 của Bộ Y tế và Phúc lợi nước này, 12,7% thanh thiếu niên được hỏi cho biết từng có ý nghĩ tự tử trong vòng một năm gần nhất, còn theo khảo sát sức khỏe học sinh của Bộ Giáo dục và Cơ quan Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hàn Quốc cùng năm, 34,2% học sinh THPT từng trải qua triệu chứng trầm cảm. Các nhóm giáo viên tại Hàn Quốc nhiều lần lên tiếng cho rằng cạnh tranh thi cử quá mức là một trong những nguyên nhân cốt lõi đằng sau con số này.
Nỗ lực tháo gỡ của các nước
Trước thực trạng đó, nhiều quốc gia đã tìm cách can thiệp, nhưng theo hai hướng khác nhau. Một hướng là chỉnh sửa ngay bản thân kỳ thi. Hàn Quốc quyết định loại bỏ những câu hỏi cực khó vượt ngoài chương trình phổ thông trong đề thi Suneung, nhằm triệt tiêu lợi thế của các trung tâm luyện thi tư nhân vốn chuyên dạy mẹo giải những dạng câu hỏi đánh đố này.
Tại Mỹ, phần lớn các trường đại học đã chuyển sang chính sách không bắt buộc nộp điểm SAT/ACT, giúp học sinh bớt phải ôn luyện tốn kém cho các kỳ thi chuẩn hóa. Nhật Bản cũng đi theo hướng tương tự sau giai đoạn từng được gọi là "địa ngục thi cử", khi các kỳ thi tuyển sinh gần như quyết định toàn bộ tương lai học sinh: hệ thống tuyển sinh nước này nay kết hợp nhiều yếu tố hơn, từ điểm thi chuẩn hóa đến phỏng vấn và đánh giá năng lực, giúp áp lực được phân tán thay vì dồn vào một thời điểm duy nhất.
Tại Trung Quốc, trong 2 năm gần đây, trọng tâm chính sách đã dịch chuyển sang giảm áp lực cho học sinh và gia đình ngay từ trước khi bước vào phòng thi. Bên cạnh việc tiếp tục cải cách nội dung Gaokao theo hướng coi trọng tư duy và năng lực thực tiễn, Bộ Giáo dục Trung Quốc yêu cầu các trường phổ thông xây dựng hệ thống hướng nghiệp xuyên suốt 3 năm THPT, giúp học sinh lựa chọn môn học và ngành nghề phù hợp thay vì chỉ chạy theo điểm số.
Quy định mới cũng giới hạn thời lượng bài tập, mỗi học kỳ chỉ tổ chức một kỳ thi cuối kỳ ở bậc giáo dục bắt buộc, cấm tổ chức học thêm vào cuối tuần, ngày lễ. Một số địa phương tại Trung Quốc, chẳng hạn như Thượng Hải, đã cấm các trường học kiếm lợi từ sách ngoài chương trình giảng dạy được phê duyệt và gây áp lực buộc gia đình mua chúng.
Trong khi đó, Đức là một ví dụ cho thấy ngay cả khi đã đi sai hướng, một hệ thống vẫn có thể tự điều chỉnh. Đầu những năm 2000, nước này rút ngắn chương trình Gymnasium (THPT hệ hàn lâm) từ 9 xuống còn 8 năm - gọi tắt là cải cách G8 - nhằm đẩy nhanh quá trình vào đại học và thị trường lao động.
Nhưng các nghiên cứu dài hạn sau đó cho thấy học sinh chịu áp lực và suy giảm sức khỏe tâm thần rõ rệt trong giai đoạn áp dụng, còn điểm trung bình Abitur giảm khoảng 0,4 điểm vì chương trình học bị nén lại. Đến năm 2025, hầu hết các bang của Đức đã đảo ngược gần như hoàn toàn để quay lại hệ 9 năm truyền thống.
Áp lực vẫn còn, chỉ là ở dạng khác
Nhìn chung, những thay đổi kể trên đều hướng tới mục tiêu giảm áp lực cho học sinh. Nhưng kết quả thực tế phức tạp hơn nhiều. Khi ranh giới không còn nằm ở việc có chỗ học đại học hay không, mà ở việc giành được trường nào, ngành nào, áp lực chỉ đổi hình dạng chứ không biến mất. Ghi nhận từ nhiều quốc gia cho thấy căng thẳng của học sinh không giảm tương xứng với những nỗ lực cải cách.
Tại Trung Quốc, kỳ thi gaokao năm 2026 ghi nhận 12,9 triệu thí sinh đăng ký, giảm 450.000 so với năm trước và là năm thứ hai liên tiếp số lượng sụt giảm. Nhưng theo ông Xiong Bingqi, Giám đốc Viện Nghiên cứu Giáo dục Thế kỷ 21 tại Bắc Kinh, điều này không phản ánh việc các gia đình bớt kỳ vọng vào chuyện con em đỗ đại học.
Trên thực tế, việc trúng tuyển vào một trường đại học nào đó hiện đã tương đối dễ dàng, nhưng cuộc đua vào các trường đại học hàng đầu vẫn khốc liệt như trước. Cánh cửa đại học nói chung đang rộng ra, còn cánh cửa vào nhóm trường tinh hoa vẫn hẹp như cũ: tỷ lệ trúng tuyển vào nhóm 985 (những trường nằm trong đề án xây dựng đại học đẳng cấp thế giới của chính phủ Trung Quốc) được báo chí nước này ước tính dao động 1,6-1,7% suốt giai đoạn 2023-2025, gần như không đổi qua từng năm.
Ở Hàn Quốc, khoảng 504.000 thí sinh dự thi Suneung mỗi năm, và dù gần 70% học sinh tốt nghiệp trung học vào được đại học, chưa đến 2% trong số đó chạm tay vào nhóm trường SKY (Đại học Quốc gia Seoul, Đại học Hàn Quốc, Đại học Yonsei) - nơi luôn dẫn đầu về tỷ lệ cung cấp nhân sự cho các tập đoàn lớn.
Tại Ấn Độ, cuộc cạnh tranh vào các Học viện Công nghệ Ấn Độ (IIT) hay các trường y khoa hàng đầu vẫn khốc liệt dù hệ thống giáo dục đại học đã mở rộng đáng kể. Hàng triệu thí sinh tham dự các kỳ thi JEE (kỹ thuật) và NEET (y khoa) mỗi năm, nhưng chỉ một tỷ lệ rất nhỏ giành được suất học tại những cơ sở đào tạo được đánh giá cao nhất.
Ngay cả ở phương Tây, nơi tuyển sinh đại học ít phụ thuộc hơn vào các kỳ thi quốc gia, cuộc cạnh tranh cũng không hề biến mất. Các trường đại học hàng đầu tại Mỹ hay Anh vẫn nhận được lượng hồ sơ vượt xa khả năng tiếp nhận. Nhóm trường tinh hoa như Harvard, Yale, Dartmouth, Brown, Cornell, MIT, Caltech, Stanford khôi phục yêu cầu chứng chỉ SAT/ACT cho kỳ tuyển sinh 2026-2027, dù phần lớn các trường khác vẫn duy trì chính sách không bắt buộc.
Tất cả những ví dụ trên cho thấy áp lực của kỳ thi không mất đi mà dồn về phía nhóm trường có sức cạnh tranh cao nhất. Thách thức ngày nay không còn đơn thuần là "vào đại học", mà là "vào đúng đại học" hoặc "vào đúng ngành học".
Lý do nằm ở tốc độ biến đổi của thị trường lao động. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và chuyển đổi số đang làm thay đổi cơ cấu việc làm ở nhiều lĩnh vực, khiến những kỹ năng được săn đón hôm nay có thể không còn giữ nguyên giá trị trong tương lai gần. Quyết định chọn trường, chọn ngành vì thế ngày càng được nhìn nhận như một khoản đầu tư có độ rủi ro cao, nhất là với các gia đình trung lưu vốn coi giáo dục đại học là khoản đầu tư lớn về thời gian, tiền bạc và kỳ vọng.
Tại Trung Quốc, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên vẫn ở mức trên 16% tính đến tháng 4/2026, trong khi 12,7 triệu sinh viên mới tốt nghiệp - con số kỷ lục - bước vào thị trường lao động cùng năm. Thực trạng này khiến nhiều gia đình bắt đầu nghi ngờ giá trị đầu tư cho đại học, và một bộ phận học sinh chuyển hướng sang các trường nghề: tuyển sinh cao đẳng nghề tại Thượng Hải được ghi nhận tăng khoảng 15% so với 3 năm trước.
Khi bằng đại học không còn là sự bảo đảm chắc chắn cho một công việc tốt, chính bản thân lựa chọn "vào đại học hay không" cũng trở thành một phần của bài toán rủi ro mà mỗi gia đình phải cân nhắc. Bởi vậy, câu chuyện thi đại học không thể được giải quyết chỉ bằng những cải cách trong phòng thi, mà cả xã hội đều phải vận hành theo hướng thích nghi với thời cuộc. Tất nhiên, giải pháp lâu dài vẫn nằm ở chính sách vĩ mô.
