Nghi thức âm thanh
Felicia Alejandra Torres Rodriguez bước vào phòng, ngồi xuống và rung chuông. Chỉ vài giây sau, những người thợ cuốn cigar đồng loạt tháo tai nghe và cất điện thoại di động. 11 giờ trưa, và ca đọc thứ hai trong ngày chuẩn bị bắt đầu. Giọng đọc của người phụ nữ 58 tuổi vang lên ấm áp, mở đầu bằng trích đoạn trong bài hát của nghệ sĩ dương cầm vĩ đại Eliseo Grenet: "Bạn sẽ như điếu thuốc xanh giữa biển khơi, vùi mình trong giấc ngủ trên mảnh đất rực lửa và yêu dấu của Chúa".
Tại nhà máy Partagas giữa trung tâm Havana, những điếu cigar được ưa chuộng nhất thế giới đang trải qua các công đoạn thủ công cuối cùng trước khi xuất khẩu. Ở đây, lá thuốc được làm ẩm, cuốn, ủ và thấm đẫm giọng đọc của Torres qua thơ ca của Jose Marti hay áng văn chương của Gabriel Garcia Marquez. "Khi bạn mở một hộp cigar, bạn không chỉ ngửi thấy mùi của lá thuốc mà còn nghe thấy cả tiếng nói của chúng tôi", cô nói.
5 năm trước, bà từ bỏ công việc thợ sửa đồng hồ để trở thành người đọc sách tại một trong những nhà máy sản xuất cigar lâu đời nhất Cuba. Khi COVID-19 xuất hiện, người đọc sách cũ chủ động xin nghỉ vì lo ngại dịch bệnh bùng phát. Đó là lúc Torres - người tự nhận là "đọc giả trẻ tuổi nhất" - biết đến vị trí còn trống và bắt đầu quá trình tuyển chọn kéo dài 21 ngày. Suốt 3 tuần, bà đã "thử giọng" cùng các ứng viên khác trong 3 ca làm việc mỗi ngày, để chính những người thợ cuốn cigar bỏ phiếu lựa chọn giọng nói mà họ muốn đồng hành trong suốt ngày làm việc.
Khi đến lượt bỏ phiếu cho Torres, tiếng cộc cạch của những chiếc chaveta - loại dao thép xén lá thuốc - đã vang dội khắp xưởng như sự ủng hộ tuyệt đối cho người truyền bá tri thức này. "Khi mới đến, tôi không quen biết ai cả. Tôi phải cạnh tranh với một người hướng dẫn viên du lịch hoạt ngôn và một công nhân kỳ cựu của nhà máy muốn chuyển nghề, trong khi bản thân chưa từng cầm micro karaoke. Tôi sử dụng một mẹo nhỏ để lấy lòng nhà tuyển dụng: Mỗi khi kết thúc một chương sách, tôi lại bật bài hát của Polo Montanez, một trong những nhạc sĩ vĩ đại nhất đất nước. Đó là cách tôi chinh phục họ", Torres cười lớn.
Bách khoa di động và biểu tượng kháng chiến
Vào ngày thứ sáu đầu tiên của tháng 7, sau khi chúc mừng cả nhóm đã hoàn thành định mức sản lượng, Torres tận dụng thời điểm đầu tháng để nhấn mạnh vai trò của những người thợ cuốn. "Lịch sử của nghề thợ cuốn rất dài và phức tạp nếu bạn biết rằng cigar và đường là bộ khung định hình nên bản sắc dân tộc Cuba", bà trích dẫn từ những ghi chép viết tay cẩn thận của mình. Mỗi năm, ngành công nghiệp thuốc lá Cuba xuất khẩu khoảng 80 triệu điếu cigar, nhưng chỉ một phần rất nhỏ được cuốn thủ công toàn bộ tại Partagas.
"Ai là người xuất hiện trước: người La Mã hay người Ai Cập? Cây húng quế chữa bệnh gì? Những tỉnh nào của Cuba chịu ảnh hưởng bão lũ nặng nề nhất? Các triệu chứng của thời kỳ mãn kinh là gì?". Những câu hỏi mà ngày nay bất kỳ ai cũng có thể hỏi ChatGPT thì ở đây, những người thợ cuốn - đa số là phụ nữ - vẫn tìm đến người đọc sách để giải đáp. "Họ hỏi rất nhiều về tình dục", Torres cười hóm hỉnh. "Tôi phải học hỏi điều mới mỗi ngày. Đôi khi tôi bảo họ rằng tôi chưa biết, nhưng ngày mai tôi sẽ trả lời". Việc lựa chọn tin tức và tiểu thuyết để đọc tại 50 nhà máy cigar trong cả nước đều được kiểm duyệt bởi một ban biên tập nội dung, một cấu trúc đã tồn tại từ… thế kỷ 19.
Trăm năm kiến tạo di sản văn hóa của Partagas
Thành lập vào năm 1845 bởi Don Jaime Partagas y Rabelo, Partagas là một trong những thương hiệu cigar lâu đời và lừng lẫy nhất trong lịch sử Cuba. Don Jaime Partagas là nhà tiên phong của ngành công nghiệp thuốc lá Caba, không chỉ tập trung vào việc canh tác các lá thuốc chất lượng cao tại vùng Vuelta mà còn là áp dụng các phương pháp lên men và ủ già lá thuốc để tạo ra hương vị đậm đà, nồng nàn đặc trưng.
Nhà máy Partagas cũng đi vào lịch sử xã hội Cuba khi là nơi khai sinh ra nghề đọc sách cho công nhân làm thay đổi hoàn toàn môi trường lao động của ngành sản xuất cigar. Trải qua những biến động lịch sử, nhà máy vẫn duy trì hoạt động sản xuất liên tục. Những dòng sản phẩm huyền thoại của Partagas như Serie D No.4 hay Lusitanias vẫn tiếp tục được sản xuất thủ công bởi những người thợ cuốn tài hoa dưới tiếng đọc sách vang vọng mỗi ngày, bảo tồn vẹn nguyên di sản văn hóa phi vật thể vô giá của đất nước Cuba xinh đẹp.
Nghề đọc sách tại xưởng cigar ở Cuba bắt đầu vào ngày 21/12/1865, tại chính nhà máy nơi Torres đang làm việc ngày nay. Sự kiện này từng được công bố trên một tờ báo hiện đã đình bản mang tên La Aurora, kể lại việc hơn 300 công nhân đã chăm chú lắng nghe bài đọc đầu tiên - tác phẩm "Las luchas sociales" (Những cuộc đấu tranh xã hội). Nhà sử học Zoe Nocedo giải thích nghề nghiệp này ra đời từ sự tự nguyện hy sinh của những người thợ cuốn vốn mệt mỏi với những ngày làm việc đằng đẵng, đơn điệu và nhàm chán. Qua năm tháng, họ không chỉ đọc sách để giải trí mà còn trở thành những nhà giáo dục của cộng đồng.
"Người dân thường đứng ngoài cửa sổ các nhà máy xì gà để nghe ngóng tin tức. Thậm chí, người dân địa phương cũng tham gia bỏ phiếu để lựa chọn cuốn tiểu thuyết tiếp theo được đọc", Zoe Nocedo giải thích. Bà khẳng định không thể tách rời thuốc lá khỏi lịch sử Cuba. "Tại sao những người thợ cuốn cigar lại ủng hộ nhà lãnh đạo độc lập Jose Marti? Tại sao họ luôn mang ngọn cờ đầu trong mọi cuộc đấu tranh văn hóa? Bởi vì bên cạnh việc biết mình đang sản xuất ra sản phẩm nổi tiếng nhất đất nước, họ đã nuôi dưỡng văn hóa đọc ngay trong nhà xưởng. Chức năng của họ đã và đang là nuôi dưỡng tri thức và thu hút tâm hồn. Không có văn hóa đọc thì không có cigar", bà giải thích.
Nocedo, người đã điều hành Bảo tàng Thuốc lá quốc gia suốt hai thập kỷ, nhấn mạnh ngành thuốc lá luôn là lĩnh vực giàu tính văn hóa và chính trị. Những chiếc dao chaveta - thứ được gõ vào nhau để bầu chọn người đọc sách, đã trở thành biểu tượng của sự phản kháng từ hai thế kỷ trước, khi các cuộc đình công đòi tăng lương và cải thiện điều kiện lao động bắt đầu nổ ra.
Nghề không thể mất
Dưới tiếng ào ào của hệ thống quạt gió hoạt động hết công suất, khoảng 100 công nhân đang cuốn những điếu cigar Cohiba, loại có giá bán lẻ hơn 70 USD/ điếu. Một số công nhân đứng dậy lấy nước tại vòi phun nằm ngay dưới bức chân dung Fidel Castro đang hút thuốc (loại yêu thích của ông là Cohiba Corona Especial).
Carmelo Ramirez ngồi lặng lẽ, hầu như không nhìn vào điếu thuốc khi đôi tay thoăn thoắt cuốn. Thỉnh thoảng, anh làm việc với một điếu cigar ngậm giữa môi. Ramirez đã làm công việc cuốn cigar Mareva suốt 15 năm, hoàn thành 135 điếu/ ngày. Khi Odalys Lara Reyes - người đã làm nghề đọc sách từ năm 1996, bắt đầu đọc tiểu thuyết vào khoảng 2 giờ chiều, Ramirez đã hoàn thành hơn 2/3 công việc.
Các máy phát điện giúp giảm bớt phần nào ảnh hưởng của tình trạng mất điện tại Cuba. Tại Partagas, Torres đôi lúc phải "đọc chay" vì mất điện, bởi "truyền thống này không thể mất đi, vì đó là lịch sử của chúng tôi", cô nói.
Với những người như Torres, radio không trả lời câu hỏi của con cái, cũng chẳng chúc mừng sinh nhật hay chia buồn khi người thân của bạn qua đời". Đối với những người thợ cuốn, ngoài việc là một cuốn từ điển bách khoa biết đi, người đọc sách là cửa sổ tâm hồn của một nhà xưởng.
Hết ca của Torres là tới phiên của Lara. Bà gắn bó với nghề này suốt ba thập kỷ. Sáu tháng nữa, Lara sẽ nghỉ hưu, nhưng sự lưu luyến với bục đọc vẫn còn vẹn nguyên.
"Tôi luôn ủng hộ việc bảo tồn nghề nghiệp này, vì với sự hối hả hằng ngày, với những nhu cầu của cuộc sống thường nhật, chúng ta rất dễ quên đi việc học hỏi và khám phá", Lara nhẹ nhàng giải thích.
