Khai thác dư địa, tháo gỡ điểm nghẽn
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Phước Thiện, cá tra là ngành hàng có lợi thế nổi bật, chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh, từ sản xuất giống, nuôi thương phẩm đến chế biến, xuất khẩu và khai thác phụ phẩm. Năm 2026, diện tích thả nuôi cá tra thương phẩm của tỉnh ước đạt 2.820ha, sản lượng khoảng 700.000 tấn.
Dư địa tăng trưởng của ngành hàng này tập trung vào nâng cao chất lượng con giống, tăng tỷ lệ sống, giảm chi phí nuôi, mở rộng liên kết giữa các khâu sản xuất, phát triển chế biến sâu và ứng dụng công nghệ số trong quản lý, truy xuất nguồn gốc.
Thời gian qua, Đồng Tháp đã phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất. Từ năm 2021 đến nay, có 33 cơ sở sinh sản tiếp nhận, sử dụng đàn cá tra chọn giống với tổng số 42.700 con, trong đó có 2.000 con mang đặc tính kháng bệnh gan thận mủ. Các cơ sở này cung cấp khoảng 45% sản lượng con giống chất lượng phục vụ nuôi thương phẩm trong và ngoài tỉnh.
Ở khâu nuôi, một số cơ sở đã ứng dụng hệ thống cho ăn tự động, chế phẩm sinh học, thiết bị quan trắc môi trường và giải pháp tiết kiệm năng lượng. Các doanh nghiệp từng bước tự động hóa dây chuyền chế biến, nâng cao chất lượng bảo quản, phát triển sản phẩm chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm. Tỉnh cũng đang cập nhật dữ liệu cơ sở nuôi, mã số nhận diện, môi trường và điều kiện sản xuất trên các nền tảng quản lý chuyên ngành.
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Phước Thiện, việc ứng dụng khoa học, công nghệ vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Ngành hàng cá tra còn 5 điểm nghẽn, nổi bật là chất lượng con giống chưa đồng đều, dịch bệnh và tỷ lệ hao hụt còn tiềm ẩn rủi ro; chi phí sản xuất cao, nhiều hộ nuôi và hợp tác xã hạn chế về vốn, kỹ năng quản trị và khả năng tiếp cận công nghệ.
Bên cạnh đó, dữ liệu về giống, thức ăn, môi trường, dịch bệnh, thu hoạch và chế biến chưa được kết nối xuyên suốt, gây khó khăn cho dự báo, truy xuất nguồn gốc và điều hành sản xuất. Diện tích nuôi đạt các chứng nhận VietGAP, GlobalG.A.P., ASC, BAP khoảng 340ha, chiếm 18,5% diện tích thuộc phạm vi thống kê tương ứng. Việc mở rộng vùng nuôi đạt chuẩn còn gặp khó về hạ tầng, môi trường, chi phí chứng nhận và năng lực quản trị.
Đáng chú ý, hoạt động chế biến sâu, khai thác giá trị từ phụ phẩm chưa tương xứng tiềm năng do đòi hỏi nguồn vốn lớn, năng lực nghiên cứu, kiểm nghiệm và thị trường tiêu thụ. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là bổ sung công nghệ mà còn phải có cơ chế kết nối công nghệ với nhu cầu doanh nghiệp, tổ chức nhân rộng mô hình và đánh giá hiệu quả đầu tư.
Lấy doanh nghiệp làm trung tâm đổi mới sáng tạo
Giai đoạn 2026-2030, Đồng Tháp định hướng phát triển ngành hàng cá tra theo hướng hiện đại, xanh, tuần hoàn, có khả năng truy xuất và cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Tỉnh xác định 5 đột phá, tập trung vào những khâu then chốt của chuỗi giá trị.
Trước hết là phát triển giống cá tra chất lượng cao, nghiên cứu chọn giống có khả năng kháng bệnh, tăng trưởng nhanh, tỷ lệ sống cao, nâng tỷ lệ phi lê; hoàn thiện vùng sản xuất giống tập trung và kiểm soát chất lượng. Ở khâu nuôi thương phẩm, tỉnh khuyến khích ứng dụng tự động hóa, quan trắc môi trường, nhật ký điện tử và quản lý dịch bệnh nhằm giảm giá thành, tiết kiệm tài nguyên.
Cùng với đó, Đồng Tháp đẩy mạnh chuyển đổi số, chuẩn hóa và kết nối dữ liệu từ sản xuất giống, nuôi trồng đến chế biến, tiêu thụ; phục vụ truy xuất nguồn gốc, dự báo sản lượng và điều hành sản xuất theo nhu cầu thị trường. Tỉnh cũng chú trọng phát triển chế biến sâu, gia tăng giá trị từ collagen, dầu cá và phụ phẩm, tăng cường xử lý chất thải, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải.
Một trong những yêu cầu quan trọng là đổi mới cơ chế tổ chức thực hiện, lấy doanh nghiệp làm trung tâm đổi mới sáng tạo, tăng cường phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ phải xuất phát từ nhu cầu thực tế, có địa chỉ ứng dụng và khả năng thương mại hóa.
Để triển khai hiệu quả, tỉnh ưu tiên những nhiệm vụ tác động trực tiếp đến chi phí, chất lượng và giá trị sản phẩm; phân công rõ trách nhiệm, nguồn vốn, thời hạn và kết quả đầu ra. Hiệu quả ứng dụng công nghệ được đánh giá bằng khả năng giảm chi phí, tăng năng suất, nâng tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn và cải thiện hiệu quả kinh tế cho doanh nghiệp, người nuôi, thay vì chỉ dựa vào số lượng đề tài, mô hình hay thiết bị được đầu tư.
Trong năm 2027, tỉnh tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu nền, lựa chọn mô hình trình diễn, xây dựng cơ chế liên kết và triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu có khả năng ứng dụng. Giai đoạn 2028-2030, đánh giá, chuẩn hóa quy trình và nhân rộng những mô hình chứng minh được hiệu quả kinh tế, môi trường và thị trường.
Đồng Tháp cũng kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các bộ, ngành Trung ương xây dựng chương trình khoa học, công nghệ trọng điểm cho chuỗi ngành hàng cá tra, ưu tiên phát triển giống chất lượng cao, kiểm soát dịch bệnh, giảm chi phí nuôi, chế biến sâu và kinh tế tuần hoàn.
Tỉnh đề xuất xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu, hệ thống kết nối dùng chung; hỗ trợ đầu tư đổi mới công nghệ và hạ tầng vùng nuôi tập trung, nhất là hệ thống cấp, thoát nước, quan trắc môi trường, xử lý chất thải. Đồng thời, tăng cường liên kết các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong sản xuất giống, quản lý chất lượng, kiểm nghiệm, logistics, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường xuất khẩu.
