Tuy nhiên mới đây, tuần lễ phim tài liệu quốc tế (gồm 10 bộ phim tài liệu của châu Âu và Việt Nam) diễn ra tại Hà Nội từ ngày 21 đến 25 tháng 6 đã tạo nên một không khí khác lạ. Tối nào phòng chiếu ở 465 Hoàng Hoa Thám cũng kín khán giả.
Vậy liệu có chuyện người xem đã quay lưng với phim tài liệu, hay ngược lại, nhiều phim còn chưa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao với thể loại này?
Sự cạnh tranh khó lường
Trên thực tế, với số lượng phim còn rất ít ỏi hàng năm của Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (TLVKHTƯ), thật khó cạnh tranh với các tổ làm phim tài liệu, phóng sự của nhiều kênh truyền hình trên toàn quốc. Những nhà làm phim tài liệu truyền hình có những đòi hỏi thời sự nhất định và nội dung mang tính báo chí cao nên có sức hấp dẫn người xem. Sự cập nhật đó là sức mạnh khiến Hãng phim TLVKHTƯ khó chen chân vào các giờ vàng để đến với đông đảo khán giả. Mười năm qua, phim tài liệu khủng hoảng đầu ra là có lý, bởi lẽ mỗi năm Nhà nước tài trợ hàng trăm triệu đồng cho Hãng và Hãng phim Giải phóng (phía Nam) để sản xuất phim tài liệu, nhưng phim làm xong không biết chiếu ở đâu, nếu không cam chịu số phận "lót đường, dọn bãi".
Bên cạnh đó, Hãng phim TLVKHTƯ còn vấp phải sự hiện diện của các nhà làm phim tư nhân, với mục đích làm ăn, quảng cáo trên truyền hình, hoặc lưu trữ và chiếu phục vụ khán giả như gia đình, tập thể nhỏ lẻ. Gần đây, phim tài liệu gia đình, như "Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh gửi lại", cho dù VTV đứng danh và có hỗ trợ chút ít, nhưng kinh phí chủ yếu là gia đình bỏ ra sản xuất và tự phát hành. Cùng với phim này, đáng chú ý còn có tác phẩm "Mạn đàm về người man di hiện đại" của đạo diễn Trần Văn Thủy, với các khoản chi phí do gia đình anh Nguyễn Lân Bình, cháu nội cụ Nguyễn Văn Vĩnh (nhân vật trong phim tài liệu) tự lo. Những phim dạng xã hội hóa này cũng đến được với nhiều khán giả theo các cách tổ chức khác nhau, như nhân bản DVD, hay chiếu tại các khán phòng nhỏ ở gia đình hoặc hàng quán.
Ấy là chưa tính đến chuyện hiện nay không ít công ty hoặc các trung tâm truyền thông phối hợp cùng các địa phương làm phim tài liệu, nhắm tới đối tượng khán giả rộng lớn hơn, với các đề tài xã hội, như làng nghề, lễ hội, lịch sử… Mới đây, phim tài liệu "Thăng Long - thành phố rồng bay" của nhóm Nguyễn Thu Thủy, Nguyễn Anh Tuấn là một minh chứng. Họ đã bỏ tiền túi ra để làm bộ phim tài liệu nghệ thuật khoa học này, với kỹ xảo đồ họa 3D. Đây quả là điều đáng để các nhà làm phim tài liệu chuyên nghiệp suy ngẫm.
Dấu hỏi qua những thước phim
Tính đến nay, Hãng phim TLVKHTƯ đã cận kề tuổi 55, với bao thăng trầm, bao vinh quang và nhọc nhằn trên con đường dựng nghiệp. Vẫn còn đó phim "Nước về Bắc Hưng Hải" của NSND Bùi Đình Hạc, Huy chương Vàng đầu tiên của điện ảnh Việt Nam tại Liên hoan phim Quốc tế Mátxcơva năm 1959; và vẫn còn đó những tác phẩm mẫu mực như: "Đầu sóng ngọn gió", "Lũy thép Vĩnh Linh" của Ngọc Quỳnh; "Một ngày trực chiến" của Phan Nhất Hiên và Phan Trọng Quỳ; "Những cô gái Ngư Thủy" của Lò Minh, "Nơi chiến tranh đã đi qua" của Vũ Mỹ Lệ, "Trở lại Ngư Thủy" của Lê Mạnh Thích, "Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai" của Trần Văn Thủy hoặc "Một phần năm mươi giây cuộc đời" của Đào Trọng Khánh… Toàn những phim có giá trị thực tiễn lớn lao và ý nghĩa nhân văn cao cả.
Theo dòng lịch sử điện ảnh, phim tài liệu là thể loại phim khai sinh ra nền điện ảnh cách mạng Việt Nam. Có nhà làm phim đã phải trả bằng máu của mình để đổi lấy những thước phim vô giá. Vì vậy, các phim tài liệu cũ bao giờ cũng nặng lòng với mất mát đau thương của con người, nêu cao lòng tự hào dân tộc. Ấy là một quá khứ hào hùng và khó quên.
Nhưng vì sao giờ đây, đứng trước sự thách thức của thị trường, phim tài liệu lại phải mò mẫm tìm lối ra. Tức là phim được chiếu ở đâu và có đến với người xem hay không? Mới đây, bà Phạm Thị Tuyết, Giám đốc Hãng phim TLVKHTƯ cũng phải thừa nhận: "Hãng phim TLVKHTƯ được giao nhiệm vụ là sản xuất phim để tuyên truyền và lưu trữ cho thế hệ mai sau, còn công tác phát hành số phim làm ra không nằm trong chức năng nhiệm vụ được giao…"
Vậy là cho đến nay, cách làm vẫn theo nếp cũ, hầu hết những phim được sản xuất theo đơn đặt hàng của Nhà nước với mục đích tuyên truyền. Với cơ chế bao cấp ấy, mọi chuyện không còn nằm ở những người "làm hàng" nữa, vì họ không cần bán. Phim hay hoặc dở xếp kho cũng không sao, thi thoảng đến ngày kỷ niệm hoặc lễ hội đem ra chiếu là hoàn thành nhiệm vụ rồi. Theo con số thống kê thì đến 80% phim tài liệu làm xong phải xếp kho. Một khi nghệ sĩ phải dừng bước nửa chừng với đứa con tinh thần của mình thì khó có thể nói họ đi đến tận cùng số phận của nó. Do đó, chất lượng phim mới là chuyện quyết định đầu ra. Đúng như đạo diễn Nguyễn Văn Hướng đã từng nhấn mạnh, dù quảng bá đến đâu thì cuối cùng vẫn phải có phim hay, đề cập tới những vấn đề bức xúc của xã hội, mà phim như vậy ở ta chưa nhiều.
Đạo diễn Joseph Peaquin, người Italia, đã nhận xét về phim tài liệu Việt Nam: "Chủ đề mà các nhà làm phim tài liệu Việt Nam chọn rất hay, rất đời sống nhưng các nhà làm phim có vẻ đi quá nhanh, hơi lên gân và giáo điều. Hơn nữa lời bình phim cũng quá nhiều, khiến người xem phải tập trung nghe hơn là khám phá cuộc sống trong phim".
Mặc dù một số phim tài liệu thời mở cửa đã ghi được dấu ấn sâu đậm trong lòng khán giả như "Chị Năm khùng", "Những nẻo đường công lý" của Lại Văn Sinh, "Thang đá ngược ngàn", "Còn lại với thời gian" của Lê Hồng Chương, "Sự nhọc nhằn của cát" của Nguyễn Thước… nhưng chính đạo diễn Lê Hồng Chương, nguyên Giám đốc Hãng phim TLVKHTƯ cũng phải nhận xét: Phim tài liệu hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu thưởng thức của công chúng. Đề tài hay và cấp thiết nhưng cách thể hiện chưa thay đổi nên không hấp dẫn khán giả.
Đổi mới hay lại xếp kho?
Nếu tính tất cả các kênh làm phim tài liệu khác nhau, trên cả nước mỗi năm có tới 200 bộ phim tài liệu ra đời. Trong đó, số lượng phim của Hãng phim TLVKHTƯ chỉ chiếm gần 10%. Mới hay, chúng ta không thể mãi mãi duy trì cách làm phim tài liệu theo kiểu "phát thanh có hình", với một kịch bản không chặt chẽ về bố cục và... rậm lời.
Còn về đầu ra, nếu ai đó chỉ dừng lại ở khái niệm nơi chiếu phim chính thống, thì quả còn chưa nhập cuộc với thị trường. Quan sát khán giả hồ hởi đến với Tuần lễ phim Tài liệu Quốc tế lần thứ hai, mới hay rằng nhu cầu của người xem khá phong phú. Nếu có những phim hay được số hóa hoặc sang đĩa như: "Những linh hồn phiêu bạt", "Phương Khùng", "Mê Kông ký sự", "Ký sự hỏa xa", "Chuyện tử tế", "Hà Nội trong mắt ai"… Ắt sẽ có nhiều người tìm mua. Khi đó phim tài liệu sẽ đến với từng gia đình chứ không chỉ dừng lại ở rạp chiếu. Và hơn thế, các kênh truyền hình cũng chẳng bao giờ quay lưng khi trong tay họ có nhiều phương thức hợp tác sản xuất và phát hành thường xuyên.
Vậy, để có phim bán được, Hãng phim TLVKHTƯ cần hướng tới cách thể hiện lạ, với nội dung hấp dẫn. Đúng như đạo diễn nổi tiếng Thierry Michel, người Bỉ, khi sang giảng dạy cho học viên làm phim tài liệu ở Việt Nam đã nói, phim tài liệu là nghệ thuật kể một câu chuyện, hơn là cách làm tư liệu lưu kho của ta
