Nhận diện những thủ đoạn "phạm tội ẩn" qua các vụ án kinh tế, tham nhũng

Đồng chí Doãn Anh Thơ, Phó Tổng KTNN và đồng chí Trần Minh Trương, Phó Tổng KTNN chủ trì hội nghị, cùng sự tham dự của đại diện các bộ, ngành liên quan gồm: Đại tá Phạm Trường Giang, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an); Đại tá Phan Văn Bé, Phó Chánh Thanh tra Bộ Công an; đồng chí Phạm Văn Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Công tố và Kiểm sát điều tra án kinh tế, tham nhũng (Vụ 3), VKSND tối cao, cùng đông đảo lãnh đạo, chuyên gia, kiểm toán viên tại hội trường và 12 điểm cầu trên cả nước.

Tình hình tội phạm tham nhũng, lãng phí, tiêu cực diễn biến hết sức phức tạp

Tại hội nghị, các đại biểu thống nhất nhận định, tình hình tội phạm tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đang có những diễn biến hết sức phức tạp và ngày càng có tính liên kết chặt chẽ. Đặc điểm nổi bật nhất hiện nay là tội phạm ngày càng “ẩn” sâu trong các hoạt động kinh tế. Các hành vi sai phạm được "cài đặt" ngay từ khâu hình thành quyết định chính sách, sau đó được hợp thức hóa bằng quy trình, hồ sơ, hợp đồng, chứng từ có vẻ ngoài hoàn toàn đúng pháp luật.

Tại hội nghị, Đại tá Phạm Trường Giang, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu chỉ ra rằng, thủ đoạn nổi lên hàng đầu là sự chuyển biến từ hành vi tham nhũng đơn lẻ sang câu kết có tổ chức, khép kín giữa người có chức vụ với doanh nghiệp, nhà thầu, đơn vị tư vấn. Điển hình là các vụ án xảy ra tại Tập đoàn Phúc Sơn, Tập đoàn Thuận An, nơi các doanh nghiệp đã sử dụng mối quan hệ để tiếp cận chủ trương đầu tư từ trước khi tổ chức đấu thầu. Người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí để can thiệp, tác động đưa dự án vào quy hoạch, điều chỉnh mục đích sử dụng đất, hoặc thiết kế tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp riêng với năng lực của một nhà thầu "thân hữu".

Trong lĩnh vực đấu thầu, các đối tượng móc ngoặc tạo thành chuỗi khép kín từ lập dự toán, thiết kế hồ sơ mời thầu đến nghiệm thu, thanh toán. Vụ án Công ty AIC tại Dự án Bệnh viện đa khoa Đồng Nai là minh chứng rõ nét khi các đối tượng thông thầu giúp AIC trúng 16 gói thầu thiết bị y tế, gây thiệt hại ngân sách hơn 152 tỷ đồng. Để che giấu người hưởng lợi thực tế, các đối tượng phạm tội thường không đứng tên tài sản mà dùng người thân, pháp nhân trung gian lập nên các "hệ sinh thái" doanh nghiệp. Như tại các vụ án Vạn Thịnh Phát, Tân Hoàng Minh, FLC, các đối tượng chủ mưu sử dụng sở hữu chéo, phát hành trái phiếu "ba không" để huy động rồi sử dụng sai mục đích hàng nghìn tỷ đồng.

Đồng chí Phạm Văn Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ 3, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đã chia sẻ kinh nghiệm phát hiện thủ đoạn lập đồng thời hai hệ thống sổ sách kế toán của các doanh nghiệp. Một hệ thống phản ánh dòng tiền thực tế dùng nội bộ, hệ thống còn lại có số liệu đã điều chỉnh dùng để khai thuế hoặc nộp cho cơ quan quản lý nhằm che giấu doanh thu và hình thành nguồn tiền ngoài sổ sách để hối lộ hoặc sử dụng bất hợp pháp. Một "điểm nóng" lãng phí và tiêu cực khác còn nằm ở khâu đất đai và tài sản công. KTNN khu vực IV chỉ rõ, các sai phạm tập trung lớn ở việc giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, bồi thường giải phóng mặt bằng kiểu "da beo" để huy động vốn trái luật, hay lách quy định bằng cách góp vốn bằng quyền sử dụng đất của doanh nghiệp nhà nước rồi thoái vốn không qua đấu giá.

Đáng chú ý, việc xác định giá đất cụ thể thường bị can thiệp vào các giả định doanh thu, chi phí phát triển tương lai để làm giảm giá trị đất. Qua 10 cuộc kiểm toán xác định giá đất tại 6 tỉnh, thành phố trong 3 năm gần đây, KTNN đã phát hiện tới 296 sai sót thuộc 12 nhóm lỗi khác nhau.

Những kinh nghiệm giải mã vỏ bọc hợp pháp tinh vi

Từ thực tiễn đấu tranh giải quyết các vụ án kinh tế, tham nhũng quy mô lớn, các đơn vị đã chia sẻ những phương pháp, bài học kinh nghiệm sắc bén giúp lật tẩy bản chất sai phạm dưới những vỏ bọc hợp pháp tinh vi.

Đại diện VKSND tối cao nhấn mạnh nguyên tắc: "Một lời khai có thể thay đổi, một hợp đồng có thể lập lại, nhưng lịch sử giao dịch tài chính luôn để lại dấu vết khách quan". Do đó, việc truy tìm dòng tiền từ đâu đến, qua những ai, dưới danh nghĩa gì và cuối cùng thuộc về ai là chìa khóa chứng minh tội phạm. Kinh nghiệm từ vụ án "Chuyến bay giải cứu" cho thấy, khi đặt các giao dịch tài chính (thường đi qua nhiều tầng trung gian, người thân) trong mối quan hệ chặt chẽ với thời điểm ra quyết định hành chính, bản chất cơ chế "xin-cho" và trục lợi quyền lực công sẽ bị phơi bày.

Đồng thời, kinh nghiệm giải quyết vụ án tại hai dự án cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức chỉ ra rằng, việc không chỉ xem xét quyết định cuối cùng mà phải dựng lại toàn bộ "đường đi" của quyết định (từ chủ trương, lập dự án, lựa chọn nhà thầu đến giải ngân và hiệu quả khai thác thực tế) là đặc biệt quan trọng. Từ đó, cơ quan tiến hành tố tụng có thể phân hóa rõ trách nhiệm: Ai chủ mưu, ai làm theo chỉ đạo, ai cố ý biết sai vẫn làm, nhằm cá thể hóa trách nhiệm một cách công bằng, tránh hình sự hóa các giao dịch hành chính thông thường…

Ngoài việc chia sẻ thông tin, hội nghị cũng đã dành nhiều thời gian thảo luận sâu về các kiến nghị, giải pháp tăng cường phối hợp liên ngành nhằm bịt kín các "lỗ hổng thể chế", tháo gỡ điểm nghẽn tài sản dôi dư và ứng dụng công nghệ để nâng cao năng lực cảnh báo sớm. Cụ thể, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu đề xuất cần vận hành hiệu quả hơn nữa cơ chế chuyển giao thông tin sớm theo Thông tư liên tịch số 01/2025 do KTNN chủ trì.

Khi phát hiện dấu hiệu lập khống hồ sơ, nâng giá bất thường hay bất minh dòng tiền trong quá trình kiểm toán, KTNN cần chủ động trao đổi ngay tài liệu với Cơ quan điều tra mà không chờ đến khi kết thúc cuộc kiểm toán và phát hành báo cáo chính thức. Điều này giúp ngăn chặn kịp thời việc tiêu hủy chứng cứ và tẩu tán tài sản. Đồng thời, VKSND tối cao và KTNN đang tích cực xây dựng Quy chế phối hợp để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mỗi bên.

Bên cạnh đó, ba ngành thống nhất sẽ cùng phối hợp nghiên cứu, xây dựng một "bộ chỉ báo cảnh báo rủi ro chung" trong các lĩnh vực nhạy cảm. Mô hình kiểm toán sẽ được chuyển dịch mạnh mẽ từ hậu kiểm truyền thống sang "kiểm toán số" nhằm phát hiện dòng tiền bất thường và nhận diện các giao dịch đáng ngờ tự động trước khi tổn thất thực tế xảy ra.

Bế mạc hội nghị, lãnh đạo các cơ quan khẳng định sự hợp tác giữa Bộ Công an, KTNN và VKSND tối cao không chỉ là yêu cầu phối hợp nghiệp vụ mà là trách nhiệm chung trước Đảng và nhân dân. Khi ba cơ quan phối hợp chặt chẽ trên tinh thần “đúng vai, thuộc bài”, các nguồn lực của đất nước từ đất đai, ngân sách đến vốn đầu tư công sẽ được bảo vệ nghiêm ngặt, khơi thông triệt để, tạo động lực mạnh mẽ đưa dân tộc ta tự tin vững bước vào kỷ nguyên mới.

Trong giai đoạn 2021 - 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, thông qua hoạt động kiểm toán, KTNN đã kiến nghị xử lý tài chính khoảng 300.010 tỷ đồng và 133,8 triệu USD; kiến nghị sửa đổi, hủy bỏ hoặc ban hành mới 1.024 văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quản lý không phù hợp; đồng thời kiến nghị kiểm điểm trách nhiệm nhiều tập thể, cá nhân. Đặc biệt, qua công tác kiểm toán giá đất 3 năm gần đây tại 6 tỉnh, thành phố, KTNN phát hiện 296 sai sót thuộc 12 nhóm liên quan đến việc định giá theo phương pháp thặng dư, tính lãi vay trùng lặp, áp dụng sai suất vốn đầu tư... có nguy cơ gây thất thu lớn cho ngân sách nhà nước.