Chuyện làng văn nghệ

Một tác phẩm nổi tiếng bị xem là "khuyết danh"

Giữa năm 1972 tôi nhập ngũ và hôm lên đường, tình cờ tôi có điều may mắn là được làm quen với nhà thơ Khương Hữu Dụng. Về sau còn nhiều dịp tôi về Thủ đô gặp lại và được cụ tặng sách. Nhà thơ ngày đó tuổi đã cao nhưng tâm hồn vẫn rất trẻ trung.

Già Khương (nhà thơ thường tự gọi như vậy) có con trai đầu là liệt sĩ Khương Thế Xương hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Cụ đã có những vần thơ khóc con thật cảm động, đặt lòng yêu nước lên trên tình cảm riêng tư: "Con tôi dù đã hy sinh/ Xót thương cũng lắng dưới tình nước non". Đầu năm 1999, cán bộ Bảo tàng Quân đội mang các kỷ vật đang lưu giữ của liệt sĩ đến để gia đình xem lại. Tại nhà riêng của cụ ở phố Phan Bội Châu (Hà Nội) còn có bà Võ Thị Thắng, Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch. Hơn 30 năm trước, bà hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên yêu nước bị địch bắt, các báo ở Sài Gòn ngày ấy đã nhất loạt đăng bức ảnh "Nụ cười chiến thắng", thể hiện sự hiên ngang, quả cảm của bà trước mũi súng quân thù. Bà vốn là bạn với con trai thứ của nhà thơ, Đại tá Khương Thế Hưng từ thời còn là phóng viên chiến trường của Báo Quân đội nhân dân. Bà Võ Thị Thắng nói với nhà thơ lúc đó tuổi đã ngoại chín mươi: "Thưa bác, trong tù con ở chung với chị Mỹ Hoa (bà Trương Mỹ Hoa, nguyên Phó Chủ tịch nước). Những người tù cả nam lẫn nữ đều thuộc bài thơ "Kinh nhật tụng của người chiến sĩ". Chúng con ở chuồng cọp truyền khẩu nhau những vần thơ ấy để giữ vững ý chí chiến đấu. Nhưng chúng con cứ tưởng "Kinh nhật tụng" là của Bác Hồ. Lần trước đến nhà, con đã kể với bác chuyện này, bác nghe cứ cười chúm chím. Giờ con mới biết bác chính là tác giả bài thơ dài đó…". Lúc đó tôi có mặt ở đấy, nghe bà Võ Thị Thắng nói vậy cũng bất ngờ. Những tác phẩm của cụ Khương Hữu Dụng như: "Từ đêm mười chín", "Những tiếng thân yêu", "Quả nhỏ", "Bi bô"… tôi đều được nhà thơ tặng. Nhưng không thấy nhà thơ nói gì về "Kinh nhật tụng". Thế rồi theo yêu cầu của cả nhà, nhà thơ lão thành đã chậm rãi kể về hoàn cảnh ra đời của bài thơ đặc biệt đó.

Vào thời điểm Chính phủ ta ký với Pháp Hiệp định sơ bộ 6-3-1946, bọn phản động xuyên tạc việc làm này của Chủ tịch Hồ Chí Minh và cũng là để giải đáp thắc mắc của một bộ phận quần chúng, Bác Hồ đã nói trước quốc dân đồng bào: "Hồ Chí Minh không bán nước!". Xúc động bởi câu nói ngắn gọn, đầy tâm huyết ấy của vị lãnh tụ kính yêu, nhà thơ Khương Hữu Dụng đã đóng cửa ngồi trong nhà viết một mạch "Kinh nhật tụng", về sau có sự trợ tác của hai bạn thơ Nguyễn Đình Thư và Nguyễn Đình. Đây là "Lời tụng niệm hàng ngày của người chiến sĩ", bao gồm 196 câu theo thể song thất lục bát dễ nhớ, dễ thuộc. Nội dung có từng phần cụ thể: Với chính mình; với công tác; với đồng chí; với dân chúng; với đoàn thể; Với chính thể Dân chủ Cộng hòa… Đó là những lời đúc kết, khuyên nhủ, răn dạy rất cụ thể, thiết thực. Chẳng hạn: "Với dân chúng, nên thân nên trọng/ Thân vì chung một giống một nòi/… Trọng ở nơi dân là gốc rễ/ Nước không dân hồ dễ được ru…". Với đoàn thể: "Việc đã nhận một, hai chu đáo/ Dù nên, hư báo cáo thật thà/ Để chung bàn lẽ cho ra/ Thử gần mà hỏng hay xa mà thành". Vì là sách "kinh" nên không ghi tên tác giả. Toàn bộ cuốn "kinh" đó đã được đăng trên một tờ báo giấy dó xuất bản ở Hà Nội trước ngày Toàn quốc kháng chiến 22/12/1946. Từ đó tuy không báo nào in lại, song nó đã sức lan toả rất nhanh thông qua truyền khẩu. Một sự "nối dài bất tận" trong tâm trí người đọc. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhiều chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tra tấn cực hình đã thuộc lòng cả bài hoặc từng đoạn để động viên, khích lệ nhau giữ vững khí tiết, như trường hợp bà Võ Thị Thắng kể. Chẳng thế mà khi nhà thơ quy tiên (17/5/2005), ở tuổi gần bách tuế, trong đám tang long trọng tổ chức tại Hà Nội, còn có nhiều nhà cách mạng từng bị tù đày đến viếng và họ đều nhắc đến "Kinh nhật tụng" của cụ. Trong lịch sử thơ ca Việt Nam có lẽ đây là trường hợp độc nhất vô nhị. Một bài thơ dường như khuyết danh lại trở thành "kim chỉ nam" cho cách hành xử của người cách mạng ở những thời khắc nghiệt ngã nhất trong tù ngục: giữa sống và chết, giữa trung thành và bội phản, giữa vinh quang và ô nhục…

Phạm Quang Đẩu

Các tin khác

“Mật mã Đông Dương”: Phim tình báo tái xuất màn ảnh rộng

“Mật mã Đông Dương”: Phim tình báo tái xuất màn ảnh rộng

“Mật mã Đông Dương” - bộ phim lịch sử - tình báo được lấy cảm hứng từ một số chuyên án trong hơn 25.000 bộ hồ sơ chiến sĩ tình báo viên Việt Nam sẽ được Điện ảnh CAND sản xuất trong thời gian tới. Không chỉ là món quà tri ân sự hy sinh thầm lặng của lực lượng tình báo CAND, bộ phim còn ghi dấu sự “tái xuất” màn ảnh rộng, sau gần 40 năm vắng bóng của đề tài tình báo - một trong những chất liệu đặc biệt và khó khai thác nhất của điện ảnh Việt Nam.

Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong ngành sách không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để thích ứng với sự thay đổi của công nghệ và thói quen của độc giả. Với một dân tộc có tỷ lệ đọc sách khá thấp như Việt Nam thì chuyển đổi số được kỳ vọng là một cơ hội giúp ngành sách phát triển văn hóa đọc, bởi số hóa đã giúp sách "vượt qua giới hạn của sách giấy, kiến tạo những trải nghiệm tri thức đa chiều".

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Trước thềm lễ trao giải Oscar lần thứ 99 dự kiến diễn ra vào năm 2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ (AMPAS) vừa công bố những thay đổi mang tính bước ngoặt. Đây được đánh giá là một trong những sự lắng nghe cần thiết trong bối cảnh ngành công nghiệp điện ảnh đang thay đổi một cách nhanh chóng trước sức ép của trí tuệ nhân tạo (AI) và trải nghiệm ngày càng đa dạng trong cách thưởng thức nghệ thuật.

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Là một trong những gương mặt tiêu biểu dành trọn tâm huyết cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua ngôn ngữ sân khấu hiện đại, mới đây đạo diễn Vạn Nguyễn là người Việt đầu tiên được UNESCO Nhật Bản vinh danh “Đạo diễn vì sứ mệnh bảo tồn giá trị văn hóa UNESCO 2025”. Chuyên đề Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện cùng đạo diễn Vạn Nguyễn về hành trình bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa Việt.

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Trong hơn 20 năm qua, ông Nguyễn Lân Bình đã dày công nghiên cứu và tìm tòi được nhiều tư liệu quý giá về ông nội mình - học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Những tư liệu ấy đã góp phần quan trọng làm sáng rõ công lao, thành tựu quan trọng về học giả Nguyễn Văn Vĩnh đối với nền văn học, báo chí nước nhà, trong đó có sự phổ cập và phát triển chữ quốc ngữ với bản dịch “Truyện Kiều” được in lần đầu tiên ở miền Bắc vào năm 1913.

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

“Cuộc thi dịch Văn học Việt - Trung, Trung - Việt” năm 2026 vừa chính thức khởi động tại TP Hồ Chí Minh. Bước qua mùa giải thứ hai, cuộc thi không chỉ là nơi giao lưu văn chương giữa hai nước mà còn được kỳ vọng trở thành mảnh đất màu mỡ để phát hiện và bồi dưỡng những “mầm xanh” dịch thuật.

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Khi đến thăm họa sĩ Tô Chiêm sau cơn đột quỵ cách đây 2 năm, tôi không hình dung có một ngày lại được trò chuyện và chia sẻ với anh trong sự kiện trưng bày nghệ thuật “Khói” với tâm thế của một người họa sĩ điềm tĩnh trở lại với hội họa sau tất cả.

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Những năm gần đây, với sự ra đời của show diễn thực cảnh được tổ chức tại các địa điểm du lịch đã đem đến cho khán giả là khách du lịch nhiều trải nghiệm mới mẻ. Việc tổ chức các show diễn thực cảnh tại các địa chỉ du lịch nổi tiếng đang được xem là hoạt động tích cực không chỉ để thu hút khách du lịch mà còn là dấu ấn của sự kết nối giữa du lịch với văn hóa và di sản.

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Những năm gần đây, giới xuất bản thế giới đã liên tục cảnh báo về mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo (AI) đến quá trình sáng tạo, trong việc các “ông lớn công nghệ” sử dụng trái phép vô số tác phẩm để huấn luyện thuật toán cũng như thực trạng ngày càng khó phân biệt đâu là tác phẩm đến từ con người, đâu là sản phẩm đến từ máy móc…

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Giữa những ngày tháng tư lịch sử, một loạt sản phẩm âm nhạc mang tinh thần yêu nước ra mắt công chúng đã tạo nên điểm nhấn đặc biệt trong đời sống âm nhạc. Nỗ lực làm mới cảm hứng truyền thống bằng những sáng tạo độc đáo và hơi thở hiện đại góp phần lan tỏa tình yêu Tổ quốc một cách gần gũi và giàu cảm xúc.

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Việt Nam và New Zealand đã có hơn 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Tuy nhiên vẫn có một khoảng trống lớn trong giao lưu văn chương giữa hai nước. Không chờ đợi sự thúc đẩy và đầu tư từ phía Chính phủ hai bên, các nhà thơ của hai nước sau hơn một năm kết nối, đã tổ chức được bước đi đầu tiên khởi động cho việc giới thiệu tác phẩm văn chương cho nhau, và xúc tiến các hoạt động chung nhằm thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết và thấu hiểu tâm hồn của nhau.

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Trong nhiều thập kỷ, bảo tàng và các không gian di sản chủ yếu tồn tại như những “kho lưu trữ sống” - nơi hiện vật được bảo quản cẩn trọng, nhưng lại mang tính tĩnh, đôi khi tạo cảm giác xa cách với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Hành trình gieo những yêu thương

Hành trình gieo những yêu thương

Dọc dãy hành lang dài của bệnh viện, nghệ sĩ Nguyệt Thu trong bộ quần áo bệnh nhân đã chơi bản nhạc chữa lành "Secret garden". Giữa lằn ranh sinh tử, âm nhạc, kỳ diệu thay, đã giúp trái tim chị khỏe lại. Khán giả của chị là những bệnh nhân, bác sĩ...

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Theo thông lệ hàng năm, tạp chí “TIME” nổi tiếng của Mỹ vừa công bố danh sách “TIME100” của năm 2026, qua đó ghi dấu 100 cá nhân có sức ảnh hưởng toàn cầu. Những gương mặt này trải rộng ở đa dạng lĩnh vực, từ chính trị, đứng sau những nỗ lực tiên phong đến các nghệ sĩ và những nhà đổi mới. Điều nổi bật trong danh sách năm nay là sự góp mặt đông đảo của thế hệ trẻ.

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giữa không gian rực rỡ và tiếng nhạc Latin cuồng nhiệt tại thủ đô Manila, Philippines vào những ngày tháng 4 năm 2026, quốc kỳ Việt Nam đã ba lần được kéo lên ở vị trí cao nhất.

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Điện ảnh Việt được ví như người khổng lồ đang vươn vai thức giấc. Thế nhưng “người khổng lồ” ấy vẫn chưa có một “đại bản doanh” đúng nghĩa để thỏa sức tung hoành. Đôi chân “người khổng lồ” vẫn chật vật trong những phim trường nhỏ lẻ hoặc bối cảnh tạm bợ, quay xong rồi dỡ bỏ.

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Những năm gần đây, tại Hà Nội, mô hình sân khấu học đường đang được quan tâm, xây dựng như một hướng tiếp cận mới trong giáo dục thẩm mỹ cho lứa tuổi học sinh. Việc đưa nghệ thuật sân khấu đến với học đường không chỉ là "gieo mầm" tình yêu nghệ thuật cho thế hệ tương lai mà còn mở ra cơ hội cho ngành sân khấu khi đưa nghệ thuật đến gần hơn với thế hệ trẻ.