Chưa hết, sau Gala Xiếc toàn quốc gồm 8 đoàn xiếc biểu diễn hồi giữa tháng 4/2010, các nghệ sĩ đang gấp rút hoàn thành chương trình cho Liên hoan Xiếc quốc tế tại Hà Nội và chào mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Đây là những tín hiệu khả quan, mặc dù khi nhắc đến xiếc, vẫn không ít tiếng thở dài và những đánh giá đầy nghi hoặc...
Đảm bảo cuộc sống lâu dài - chuyện không đơn giản!
NSND Nguyễn Công Nhạc đánh giá, nhiều nghệ sĩ xiếc đúng là đánh đu với số phận, mạo hiểm với tính mạng. Theo nhà nước xếp hạng, đây là loại ngành nghề đặc biệt nặng nhọc, nguy hiểm. Điều này càng rõ hơn bởi theo một khảo sát mới (2005-2009) thì trung bình số tai nạn của ngành xiếc là 305 vụ một năm. Đây là một con số quá cao về tần suất tai nạn đối với loại nghề "đặc biệt" này.
Ngay NSND Tâm Chính, Chủ tịch Liên chi hội Xiếc Việt Nam đã từng ngã từ độ cao 3m lúc tập nâng 9 tầng những chiếc cốc thủy tinh chồng lên con lăn trong tiết mục "Cô hàng giải khát"; hậu quả để lại là vết sẹo trên mặt. NSƯT Lê Thể, chồng chị cũng mắc bệnh gai xương cổ vì chuyên diễn màn đế trụ trên trán. NSƯT Thành Lộc đã gặp tai nạn trong màn đu bay khi diễn vở kịch "Cậu bé rừng xanh".
Anh bị chấn thương cột sống một thời gian dài không đi lại được. Riêng trường hợp của nghệ sĩ Lê Hương, Đoàn Xiếc TP HCM đã bị quật văng, gãy xương vai, khi nhào lộn và phải vĩnh viễn bỏ nghề. Cùng với Lê Hương còn có Mỹ Hạnh cũng phải nghỉ diễn vì bị rớt từ trên cao, vỡ xương chậu…
Tiết mục xiếc "Làng tôi".
Những tưởng mọi quyền lợi sẽ tương xứng với hai chữ "đặc biệt" ấy, ngược lại, các nghệ sĩ xiếc so với các chuyên ngành khác có mức thu nhập vào loại thấp nhất hiện nay. Với nghề đặc thù, vừa vất vả, vừa nguy hiểm, nhưng lương hàng tháng của nghệ sĩ ở ngoài Bắc chỉ được vỏn vẹn 1.500.000 đồng, cùng mỗi suất diễn được bồi dưỡng theo chế độ từ 30.000 đồng đến 50.000 đồng tùy tiết mục.
Còn các nghệ sĩ thuộc Đoàn Xiếc TP HCM cũng chẳng mấy khá hơn, với thu nhập trung bình 2.000.000 đồng và cũng chỉ diễn 2 suất vào thứ Bảy, Chủ nhật. Nghệ sĩ Tuyết Hoàn, Liên đoàn Xiếc Việt
Một chuyện nghiệt ngã của cái nghề "đặc biệt" này, là cứ ngoài tuổi 35 trở đi, nghệ sĩ xiếc gần như phải "ngồi chơi xơi nước" chờ sổ hưu, vì không thể biểu diễn được nữa. Ở tuổi đó, họ đành phải giải nghệ vì gân cốt bắt đầu rã rời, mắc nhiều bệnh về xương khớp… Đây là hiện tượng bất khả kháng, bởi lẽ chỉ số ít nghệ sĩ xiếc được bố trí công việc thích hợp sau khi nghỉ diễn, như bảo vệ, soát vé, tạp vụ. Còn lại, số nghệ sĩ trẻ chờ hưu quá nhiều, tạo nên tâm lý bất ổn cho những nghệ sĩ mới vào nghề.
Mô hình hoạt động nào để bộ môn xiếc phát triển trong thị trường hiện nay vẫn còn là bài toán nhiều ẩn số. Đến như sân khấu kịch xã hội hóa đã được thử thách 15 năm qua, với nhiều chiêu thức lôi kéo khán giả như sex, ma quỷ, kinh dị, hài hước… nhưng lại kéo theo biết bao hệ lụy, như manh mún do cạnh tranh xô bồ, làm nghiệp dư hóa một nền sân khấu có truyền thống lâu đời…
Vì sao hiện nay khán giả quay lưng với xiếc? Cơn cớ gì mà các nghệ sĩ phải thoi thóp với vài ba suất diễn trong một tuần? Chẳng lẽ, sau hơn nửa thế kỷ ra đời, xiếc Việt
Không thể dựa vào hiện tượng có những nghệ sĩ trẻ hoặc một số người giỏi nghề chịu khó đi "đánh Pắc" cho những đêm chạy Show, mà nói cần phải thành lập các đoàn xiếc tư nhân mới sống được. Thực ra, đảm bảo cuộc sống cho một số ít nghệ sĩ - quá dễ, nhưng để phát triển cho một nền xiếc nước nhà lại là một chuyện không hề đơn giản.
Để lý giải hiện tượng này, NSND Tâm Chính - người cả đời gắn bó với ngành xiếc - khẳng định rằng, điều quan trọng nhất để nghệ thuật xiếc có thể quay lại thời vẻ vang, chính là việc sáng tạo các tiết mục biểu diễn. Đó là sự đổi mới về nội dung và nâng cao kỹ năng, chứ không phải chuyện biến tất cả thành các gánh xiếc rong, hoặc kéo lại cảnh các nghệ sĩ nhào lộn, đi trên dây, phóng dao để bán thuốc sâu răng, đau bụng như ngày nào.
Lẽ dĩ nhiên, xiếc Việt Nam cũng đã từng có những tìm tòi và khám phá về nội dung, qua các tiết mục "Sơn tinh - Thủy tinh", "Alibaba và 40 tên cướp", "Đám cưới chuột", nhưng vẫn chưa tạo được sự đột biến về sự độc đáo trong ý tưởng kịch bản, nên vẫn chỉ dừng ở mảng xiếc lắp ghép, minh họa với một kỹ năng đơn điệu.
Phá bỏ sự đơn điệu - chìa khóa của "Xiếc mới"
Điều này phần nào được kiểm chứng qua những cải cách của 14 nghệ sĩ trong hoạt cảnh xiếc "Làng tôi" theo một dự án trao đổi văn hóa Pháp - Việt. Hội đoàn Sân khấu địa cầu Pháp đã bỏ ra một khoản tiền không nhỏ để mua đứt chương trình xiếc "Làng tôi" trong suốt 3 năm, và bắt đầu biểu diễn ở châu Âu từ tháng 6/2009. Dưới bàn tay của đạo diễn Việt kiều Tuấn Anh, đây quả là một sự "gợi mở" về công cuộc đổi mới cho xiếc Việt Nam hiện nay.
Thực ra cách làm này mới là sự hóa giải có tính xã hội hóa nghệ thuật với đúng nghĩa của nó. Ấy là khi xiếc được phát huy qua những đạo cụ độc đáo, như tre nứa, rơm rạ… do yếu tố kịch bản yêu cầu. Ấy là khi xiếc có thể vận dụng cả nghệ thuật sắp đặt, biểu diễn của mỹ thuật đương đại với ánh sáng độc đáo và âm nhạc được phối khí rất tân kỳ để thu hút khán giả. Xem cảnh "hô mưa gọi gió" của hoạt cảnh xiếc "Làng tôi" mới thấy sự đổi mới của xiếc có sức hấp dẫn như thế nào.
Cảnh diễn tái hiện lại lễ cầu mưa của bà con nông dân khi trời hạn hán. Nhà sư ngồi gõ mõ, tay lần những tràng hạt gỗ hiện ra lung linh trong màn tung hứng quen thuộc đẹp mắt. Có màn khua chiêng, gõ mõ, đập xoong nồi… của bà con nông dân gọi mưa về. Và khi những thanh tre được ném vút lên cao, bay về phía hậu trường, cùng ánh sáng laze chớp lóe, tạo nên màn mưa bay nghiêng thật kỳ thú, khiến người xem vỗ tay, reo hò tán thưởng.
Vậy là đã đến lúc phải có cách làm mới giúp chương trình xiếc có thể thu hút người xem. Thị trường hóa là thế. "Làng tôi" là một điển hình. Mới đây, tiết mục xiếc "Đu siêu nhân" cũng đi theo hướng này và đã thành công. Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam Vũ Ngoạn Hợp nhận định:
- Các chương trình xiếc vẫn dùng kỹ xảo kỹ thuật truyền thống, nhưng có thêm nội dung, chủ đề tư tưởng, phối hợp với nhiều loại hình nghệ thuật khác, tạo nên một "bữa tiệc" nghệ thuật thịnh soạn hơn mà bây giờ người ta gọi là "xiếc mới".
Ban giám khảo đánh giá cao tiết mục "Đu siêu nhân" không chỉ ở kỹ thuật mà còn về phong cách biểu diễn làm nổi bật nét văn hóa truyền thống, giàu bản sắc của Việt
