Tối hôm ấy, thứ sáu 7/12/2012, tôi nhận được email anh Văn Phú Quang, tiến sĩ Triết dạy Tiếng Việt và văn hóa Đông Nam Á ở Trường Đại học Yale, bang Connecticut, Hoa Kỳ. Anh Quang là hạt nhân cho các hoạt động của cộng đồng Việt ở trường đại học này. Bức thư đề "Khẩn":
Thưa quý anh chị em thân mến:
Về chương trình ngày mai thì đoàn thu hình của VTV4 sẽ đến Yale để thu hình thay vì thứ bảy. Mục đích của chuyến đi này là để làm một số tập phóng sự giới thiệu về các sinh hoạt của các cộng đồng người Việt ở Mỹ. Lần này ở Yale, đoàn sẽ làm một phóng sự giới thiệu với đồng bào ở trong nước về cộng đồng người Việt ở đại học Yale, bao gồm các giáo sư, sinh viên, thành viên trong cộng đồng, nhà nghiên cứu trong lãnh vực Việt Nam học (...)".
Bức thư gửi đến từng người và có nhắc từng việc nhờ mọi người cùng giúp. Tôi đã được anh Quang mời tới nói chuyện thơ ở khoa của anh, thấy anh rất chu đáo cho từng chi tiết công việc. Lần này, để giúp Truyền hình Việt Nam từ Hà Nội sang làm việc có hiệu quả, anh đã tập hợp được một số người Việt tiêu biểu, có cả những bác cao niên, cả người nước ngoài có mối liên quan với văn hóa, lịch sử Việt Nam. Tôi từ Hà Nội sang cũng được anh mời tới, vừa làm khách vừa làm chủ, được tham dự vào hoạt động của cộng đồng Việt trường Yale với truyền thông trong nước, vừa gặp lại các bạn làm truyền hình từng quen thuộc với công việc của mình.
Nhưng, như lịch đã định từ trước, anh Quang sáng nay vẫn cứ đứng lớp hai tiết dạy tiếng Việt cho năm thứ nhất rồi năm thứ hai. Tôi đã được mời dự giờ và trò chuyện với sinh viên. Xong việc ở lớp thì đã trưa. Các bạn truyền hình cũng vừa xong hai cuộc phỏng vấn với ông quản lý viện sách Đông Nam Á Richard P. Richie và giáo sư Dân tộc học Erick L. Hams. Ông Richard hôm trước cũng đã trò chuyện với tôi về mảng sách Hán Nôm mà thư viện trường tiếp nhận từ gia đình giáo sư người Pháp Maurice Durand. Ông M. Durand vốn là Giám đốc trường Viễn đông Bác Cổ ở Việt
Tôi chỉ được hàn huyên với các bạn truyền hình rất ngắn ngủi, các bạn phải bắt tay ngay vào việc. Sang đây từ 19/11, đoàn có ba thành viên, do biên tập viên chị Nguyễn Phương Liên làm trưởng đoàn; anh Nguyễn Ngọc Tuấn, anh Đỗ Quang Anh, quay phim và phiên dịch. Các bạn đi từ bờ tây sang bờ đông nước Mỹ, đã làm ở bang California, với các cộng đồng Việt San Francisco, San Jose, Orange County (Quận Cam). Lường trước những gay go vì sự phá đám của một số ít cực đoan, nhưng mọi sự đã diễn ra tốt đẹp. Báo Viet Weekly có viết giới thiệu. Đoàn ít người, thao tác gọn nhẹ, chủ đề các phóng sự là tình dân tộc, tình cảm đồng bào. Tới đâu đoàn cũng nhận được sự cộng tác của bà con, nhưng chính vì vậy phải rất khẩn trương để gặp được nhiều người, ghi nhiều cảnh, hỏi nhiều chuyện. Trong bữa ăn trưa ở nhà ăn Beckeley, một nhà ăn sinh viên từng được nhật báo Phố Wall bình là món ăn ngon nhất các ký túc xá đại học, đoàn làm phim đã gặp khá đông những gương mặt sinh viên, nghiên cứu sinh... đang theo học. Hôm ấy là thứ sáu, ngày có bàn ăn Việt Nam (Vietnamese table) tại đây. Anh Quang cho biết trường Yale có nhiều hình thức khuyến khích học ngoại ngữ. Một trong các hình thức ấy là cấp tiền cho các khoa dạy tiếng các nước (Tây Ban Nha, Pháp, Đức, Trung, Nhật, Hàn, Việt...) tổ chức hàng tuần một bữa cùng ăn cho các bạn học tiếng và sinh viên chính nước đó để thực hành giao tiếp. Hôm nay thực hành xoay quanh chuyện làm việc với VTV4. Tiếc là thời gian trưa quá ngắn, kịch bản quay không được bàn nháp. Nhưng có cái hay của sự tự nhiên.
Phóng viên VTV4 quay cảnh làm việc của Giáo sư Vũ Hà Văn.
Sau bữa, mọi người chuyển sang thư viện, một cuộc họp mặt và phỏng vấn. Tôi thấy sinh viên, nghiên cứu sinh con em Việt kiều "thuyền nhân", sinh ở bên này, ngồi chan hòa cùng sinh viên du học từ Việt Nam sang. Đây là hình ảnh không phải đã nhiều ở nước Mỹ. Dấu tích của cuộc chiến hầu như đã xóa trên mặt đất quê nhà, nhưng trong lòng người Việt ở xứ này thì vẫn chưa lành. Nhưng kiến thức và tuổi thanh niên đã giúp các nhà khoa học trẻ nhìn nhanh ra con đường cho tương lai. Do vừa trò chuyện ở lớp học tiếng với các em sinh ở Mỹ, đang là học trò của thày Quang, tôi chọn giới thiệu với chị Phương Liên hai em có đủ vốn tiếng Việt để trả lời và hai em từ các trường chuyên từ trong nước sang. Nhóm làm phim muốn trò chuyện nhiều với anh Quang, nhưng anh lại muốn dành thời gian cho sinh viên tâm sự. Anh Quang cũng đã mời mấy bậc cao niên, như chị Viễn Chí, vợ anh Huỳnh Sanh Thông, năm nay đã 81 tuổi, sang Mỹ từ 1951, làm ở trường Yale từ 1958. Anh chị là những người có đóng góp bền bỉ cho đất nước trong lĩnh vực văn hóa. Bản "Truyện Kiều" dịch ra tiếng Anh của anh Huỳnh Sanh Thông đang là bản được dùng trong nhà trường ở Mỹ. Tiếc rằng hôm nay trời mưa lạnh, các vị cao niên không đến được. Chị Phương Liên cho biết, chiều nay các anh chị sẽ đến nhà một vài anh chị ở Hatford, thủ phủ của tiểu bang, cách đây hơn một giờ xe chạy.
Quay phim trong trường Yale, mà chắc trong các trường đại học khác cũng thế, phải tuân thủ một nội quy khá nghiêm ngặt: Không được quay trong lớp đang học, hay trong các phòng đọc sách quý của thư viện... Cho nên, để tạo được không gian học đường cho phim mà lại tránh phạm quy, cán bộ của trường, của thư viện phải bỏ công sắp xếp, bố trí. Anh Quang cho biết khi quay ngoại cảnh ở đây, các hãng truyền thông phải mua bảo hiểm (bảo hiểm người, bảo hiểm máy móc, phòng khi người bị tai nạn, máy móc bị hư hỏng, mất mát còn được bồi hoàn). Nhiều thứ bảo hiểm lắm, giúp cho người hành nghề yên tâm làm việc. Nhưng tiền bảo hiểm khá cao, hàng triệu đô la mỗi thứ. Chỉ các hãng lớn, hoạt động thường xuyên mới mua nổi. Đoàn ta chỉ quay như một thao tác khách du lịch, cần làm gọn, thoáng và an toàn. Tôi chắc có đóng góp nhiều của anh chị Quang - Chúc ở khâu này để xếp người và chọn cảnh thích hợp.
Buổi chiều, khi phỏng vấn một nhóm nhà toán học trẻ người Việt đang làm Postdoc (hậu tiến sĩ) với giáo sư người Việt Vũ Hà Văn, đoàn làm phim mời được các anh Nguyễn Hội, Đỗ Yên và chị Đặng Kim, đoàn tận dụng ghi hình ở phòng làm việc của giáo sư Văn, khi giáo sư đang dự một hội thảo ở chỗ khác. Đến Mỹ từ những ngả đường khác nhau, nhiều thứ khác nhau, ngay cả khác nhau trình độ tiếng Việt nhưng tất cả đều là người Việt, cùng học khoa toán, lại cùng một giáo sư Việt hướng dẫn, bản thân việc đó cũng đã góp một ý nghĩa cho cộng đồng và cũng là một nhân tố cộng hưởng tình cảm dân tộc. Tôi chắc các bạn VTV4 cũng đã nhằm chủ đề này mà có cuộc hẹn với giáo sư Văn cuộc làm việc ngày mai tại nhà riêng của giáo sư trong thành phố Wood Bridg, cách trường khoảng nửa giờ lái xe. Gia đình nhà Văn, mà tôi là một thành viên, rất cảm động sẽ được có với các bạn nửa ngày thứ bảy trong không khí gia đình. Mọi người hào hứng chuẩn bị đón khách thì hơn bảy giờ tối, anh Đức Hoàng từ Hartford gọi tới, báo một giờ nữa đoàn sẽ tới, xin làm việc luôn để về lại Washington ngay trong đêm. Đức Hoàng thường trú ở đây đã hơn ba năm, vợ và hai con nhỏ theo sang và ở Wasghington. Nhóm thường trú của Hoàng bên này có ba người bạn nữa, vừa biên tập vừa quay phim, được cơ quan cấp một xe bảy chỗ, tự lái. Chuyến đi của VTV4, Hoàng lái xe dẫn đồng nghiệp đi. Nhà báo vốn quảng giao, anh quen biết rộng, thường có những quyết định nhanh.
Đêm hôm ấy, khi cả nhà Văn tiễn các bạn ra xe, trời đã sắp nửa đêm. Trong nhà ngoài ngõ đã tưng bừng trang trí Noel, chuyện trò trước máy đã có lời chúc Tết ấm áp gửi về quê nhà. Nhưng ngoài trời, cả cánh rừng này đang yên tĩnh vào khuya, tuy không có tuyết, nhưng khá lạnh. Từ đây về thủ đô
