Không những được nắm bàn tay nồng ấm của vị danh tướng, được nghe giọng nói Quảng Bình mến thương, ngọt ngào giàu cảm xúc của ông mà tôi còn nhận thấy từ vị tướng lẫy lừng thế giới một tâm hồn rất nghệ sĩ…
Đó là vào 9h sáng ngày 28 tháng 1 năm 1973. Hồi ấy tôi tham gia viết thuyết minh và truyền thanh trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam cho bộ phim tài liệu "Trường Sơn - một cung đường" do nhà văn Thép Mới viết kịch bản, đạo diễn Nguyễn Tự - nghệ sĩ của Tổng cục Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam đạo diễn kiêm quay phim. Nguyễn Tự ròng rã mấy tháng trời quay hàng ngàn thước phim quý giá dọc dài trên tuyến lửa Trường Sơn, đặc biệt có nhiều cảnh Đại tướng xuất hiện.
Cùng vào gặp Đại tướng với tôi hôm ấy còn có nhà báo Nguyễn Trung, nhà báo Ngọc Thọ - phụ trách chương trình phát thanh Thanh Thiếu nhi của đài. Riêng tôi, trước khi vào làm việc với Đại tướng, tôi đã nghiên cứu kịch bản rất kỹ và xem nháp bộ phim hai - ba lần.
Trong bộ phim dung lượng 60 phút ấy, nhiều cảnh quay Đại tướng đi thị sát chiến trường, trong đó có trường đoạn Đại tướng đứng trước một đơn vị vận tải trong cánh rừng xăng lẻ ở Trường Sơn chuẩn bị xuất phát vào mặt trận phía Nam. Hàng quân tràn đầy khí thế, mũ tai bèo, áo chống đạn, dép lốp đứng ngay trên mũi xe tư thế sẵn sàng xung trận. Cánh rừng rợp xanh cây lá, thân cây vươn thẳng kiêu hãnh như hòa cùng lòng người chiến sĩ giải phóng quân, đúng là "rừng che bộ đội, rừng vây quân thù" như câu thơ của Tố Hữu. Trường đoạn này Đại tướng xuất hiện trong bộ quân phục màu xanh sẫm, đội mũ cối, giản dị mà oai phong.
Máy quay ghi toàn cảnh cánh rừng điệp trùng, những đỉnh núi tai mèo, những con đường mới mở quanh co đèo dốc; trung cảnh là những chiến sĩ cùng các đoàn xe xếp hàng ngang tề chỉnh; rồi đặc tả gương mặt Đại tướng. Vị tư lệnh quân đội đưa mắt nhìn khắp đoàn quân, rồi cất tiếng chúc sức khỏe các chiến sĩ, nhấn mạnh tầm quan trọng của hậu cần, đưa lương thực, thuốc men, khí tài đạn dược tiếp sức cho các đơn vị chiến đấu. Gian khổ vô cùng, bom đạn giặc cày xới dữ dội suốt ngày đêm, máy bay địch quần thảo liên tục trên khắp tuyến đường, nhưng với truyền thống bộ đội Cụ Hồ "trung với nước, hiếu với dân, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng!", nhất định chúng ta phải đi tới thắng lợi cuối cùng. Đấy là ý chính trong lời huấn thị của Đại tướng. Sau đó hàng quân rùng rùng chuyển động, xe nọ nối xe kia hối hả lăn bánh vì "miền
Lời Đại tướng nói trước hàng quân đã được nhà văn Thép Mới chép lại, ngắn gọn, súc tích, chừng hơn 2 phút. Nhiệm vụ của tôi là ghi tiếng nói của Đại tướng vào máy ghi âm chuyên dụng để lồng vào cảnh phim. Đại tướng nhìn qua văn bản một lần rồi nhẹ nhàng hỏi đã ghi âm được chưa. "Dạ, đã sẵn sàng ạ" - Tôi thưa rồi bấm nút ghi, băng bắt đầu chạy. Tất cả yên lặng. Đại tướng cất tiếng.
Ghi xong ông nói: "Mở lại ta cùng nghe". Nghe xong ông hỏi tôi: "Đồng chí thấy thế nào, vừa ý chưa?". Tôi thành thực: "Dạ, tốt lắm ạ. Nhưng ý đồ đạo diễn là khi Đại tướng dứt lời, bản hành khúc "Ta đi theo ánh lửa từ trái tim mình" của nhạc sĩ quân đội Vũ Trọng Hối sẽ vang lên hùng tráng theo những đoàn xe băng băng xuyên qua những cánh rừng trùng điệp. Hành khúc thế này ạ: Ta vượt trên đỉnh núi cao Trường Sơn/ Đá mòn mà đôi gót không mòn… /Ta đi theo ánh lửa từ trái tim mình… Nhịp điệu mạnh mẽ, thôi thúc. Xin Đại tướng đọc lại lần thứ hai, nhất là đoạn cuối. Đoạn này tiếng Đại tướng sẽ cho ê-kô (tiếng vang) vượt qua những cánh rừng, những triền núi đến các đoàn quân đang hành tiến, âm lượng cao hơn một chút cho thật khí thế ạ". Đại tướng mỉm cười ý nhị: "Thế thì tôi đọc lại theo như yêu cầu của các đồng chí".
Đại tướng đọc lần thứ hai. Tôi tua băng để Đại tướng nghe lại. Lời Đại tướng vừa dứt, tất cả anh em chúng tôi không ai bảo ai cùng vỗ tay: "Hay quá, hay quá!". Đại tướng mỉm cười nhìn tôi: "Đồng chí định truyền thanh phim này trên sóng à?". Dạ thưa, đây là một hình thức "xem phim bằng tai", phát trên Đài Tiếng nói Việt
Dinh Đại tướng nằm trong khuôn viên trên đường Hoàng Diệu, sáng nay tĩnh lặng lạ thường. Nhấp ngụm trà, tôi mạnh dạn: "Thưa Đại tướng, biết Đại tướng lúc rảnh thường chơi đàn piano. Trong không khí này, Đại tướng có thể vui lòng cho anh em chúng tôi nghe một bản nhạc được không ạ". "Được thôi. Nhưng các đồng chí muốn nghe bản nhạc gì nào?". Dạ, bản "Xô nát ánh trăng" của Beethoven. Đại tướng tiếp lời: "Bản nhạc mà Lênin rất thích phải không". Đại tướng cười, nụ cười thật trìu mến rồi thư thái đến ngồi trước cây đàn dương cầm. Và chỉ phút sau, tiếng đàn đã vang ngân giữa không gian yên ả se lạnh đầu xuân. Tôi lặng ngắm vị Đại tướng lừng danh đang đắm mình trong giai điệu tuyệt vời của nhà soạn nhạc thiên tài…
Đại tướng Võ Nguyên Giáp chụp ảnh kỷ niệm cùng các văn nghệ sĩ (28/1/1973). Ngoài cùng bên phải là tác giả bài viết.
Tướng Giáp đấy! Kiến thức văn học sử hồi đại học bỗng ùa về. Ngày 22 tháng 12 năm 1944, trên chiến khu Trần Hưng Đạo, chàng cử nhân Luật trẻ tuổi, anh giáo dạy Sử trường tư thục Thăng Long - Hà Nội mới ngoài 30 tuổi đã được Bác Hồ chỉ định làm Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân với 34 chiến sĩ trẻ, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam sau này. Chỉ 34 chiến sĩ với 2 cây súng thập (súng ngắn), 17 súng trường, 14 súng kíp và 1 súng máy, thế mà 3 ngày sau đã đánh thắng hai đồn địch ở Nà Ngần, Phai Khắt, làm quân giặc hoảng vía...
Ngày 28 tháng 5 năm 1948, trong khi cuộc kháng chiến chống giặc Pháp đang thời kỳ ác liệt, mặc dù lúc đó mới 37 tuổi, ông đã được phong hàm Đại tướng, vị Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Sau này, nhân đợt phong tướng cho một số sĩ quan ưu tú của quân đội, trả lời phỏng vấn của phóng viên nước ngoài về việc dựa vào đâu, vào tiêu chuẩn nào để phong hàm tướng cho một lúc nhiều người như vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "Ai đánh thắng đại tá thì phong đại tá, ai đánh thắng thiếu tướng thì phong thiếu tướng, ai đánh thắng trung tướng thì phong trung tướng, đánh thắng đại tướng thì phong đại tướng". Câu trả lời giản dị mà đầy thuyết phục.
Giờ đây, vị Đại tướng đầu tiên của quân đội Việt Nam anh hùng, người được tướng lĩnh quân đội ta gọi thân mật là "Anh Văn", "Tư lệnh của tư lệnh", "Chính ủy của chính ủy" gương mặt ngời sáng, ánh mắt nồng say đang đắm đuối với âm nhạc, không còn là vị tướng quyết đoán từng trải qua bao binh lửa đã làm nên trận Điện Biên chấn động địa cầu năm nào, bên đàn chỉ là một nghệ sĩ, đôi tay mềm mại lướt trên những phím đàn, vang lên tiếng nhạc huyền diệu, lắng sâu, xao động trái tim người. Giai điệu bản "Xô nát ánh trăng" thấm đẫm suy tư, tràn đầy lãng mạn dừng lại lúc nào tôi không biết, trong lòng cứ miên man, miên man…
Đại tướng dẫn chúng tôi ra khu vườn phong lan ngay trong dinh. Vừa đi ông vừa say sưa nói về vẻ đẹp từng loài hoa lan tinh tế, sành điệu như một nhà sinh vật cảnh lão luyện. Tôi lặng ngắm Đại tướng lúc này, dáng vẻ ung dung, khoan hòa lạ thường, chỉ có hoa và những kỷ niệm. Dường như trận “Điện Biên Phủ trên không” diễn ra mới cách nay chưa đầy tháng mà như đã trôi vào thời quá vãng xa xôi… Đại tướng vẫn nhỏ nhẹ nói chuyện về hoa, ánh mắt có những đốm nắng từ trên các vòm hoa lộng lẫy sắc màu rọi xuống nhảy nhót… Yêu nhạc và yêu hoa đến mê mải, Đại tướng của chúng ta như thế đó.
Đi bên cạnh Đại tướng, là nhà báo trẻ tôi mạnh dạn hỏi: "Thưa Đại tướng, hôm qua 27 tháng 1 năm 1973 Mỹ đã phải ký hiệp định hòa bình với ta. Đất nước vẫn còn chia cắt hai miền, tình hình cuộc chiến sẽ ra sao?". Đại tướng nói: "Quân dân ta đã làm theo lời Bác Hồ "đánh cho Mỹ cút", từ nay là thực hiện nhiệm vụ "đánh cho ngụy nhào". Đất nước nhất định sẽ thống nhất, Bắc
Trước khi chia tay, chúng tôi tỏ bày nguyện vọng muốn được chụp ảnh chung với Đại tướng. Ông cười, miệng cười, đôi mắt cũng cười, cái cười thật đôn hậu, bao dung. Đồng chí thư ký gài quân hiệu Đại tướng lên ve áo cho thủ trưởng rồi mang máy ảnh tới. Thật bất ngờ, Đại tướng ra cầm máy, chọn góc độ, chỉnh ống kính đưa lại cho đồng chí thư ký rồi vào đứng giữa cánh nhà báo chúng tôi.
Bức ảnh đen trắng cách đây 36 năm tôi vẫn bày ở vị trí trang trọng trước bàn làm việc của mình, và hôm nay, gần bốn thập niên đã qua, tôi xúc động ngồi viết những dòng ký ức đậm sâu năm nào nhân 65 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, viết mẩu chuyện nhỏ về người Anh Cả của lực lượng vũ trang, một trong những học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một vị tướng có tâm hồn nghệ sĩ
