Có một thực tế là không ít học sinh phổ thông bước vào quá trình lựa chọn ngành nghề trong trạng thái thiếu thông tin, thiếu trải nghiệm và thiếu hiểu biết về chính mình, không ít em chọn ngành vì “nghe nói dễ xin việc”, “bạn bè đăng ký nhiều”, hoặc đơn giản là vì “bố mẹ định sẵn”, thậm chí do đây là ngành nghề đang hot.
Có em chọn đại học bằng mọi giá, coi đó là con đường duy nhất dẫn tới thành công, trong khi không hề hiểu rõ yêu cầu nghề nghiệp, môi trường làm việc hay năng lực bản thân có thực sự phù hợp hay không. Hệ quả là sau vài năm học, nhiều sinh viên rơi vào trạng thái chán nản, học đối phó, thậm chí bỏ học giữa chừng; khi ra trường lại loay hoay tìm việc, làm trái ngành hoặc phải học thêm nghề khác để thích nghi.
Theo các chuyên gia tư vấn hướng nghiệp, một trong những sai lầm khá phổ biến là phụ huynh định hướng con theo những ngành được cho là "an toàn", "dễ xin việc" hoặc đang có tốc độ tăng trưởng cao, độ “hot” cao. Bên cạnh đó, cũng có không ít gia đình điều chỉnh lựa chọn ngành học hoàn toàn dựa trên điểm thi của con. Ngoài ra, cũng có phụ huynh buông lỏng, để con tự quyết định lựa chọn ngành nghề mà thiếu sự trao đổi, định hướng và hỗ trợ.
Chia sẻ với PV Báo CAND với góc độ của người có nhiều năm làm công tác tư vấn hướng nghiệp cho học sinh, PGS.TS Phạm Mạnh Hà, Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, trong những mùa tuyển sinh gần đây, câu hỏi mà cá nhân anh nhận được nhiều nhất từ phụ huynh và học sinh không phải là "em phù hợp với nghề gì?", mà thường là "năm nay ngành nào đang hot?", hay "học AI, Tài chính số có đảm bảo thu nhập nghìn đô không?".
Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, tâm lý lo sợ bị bỏ lại phía sau khiến nhiều gia đình xem các ngành xu hướng như một "tấm vé bảo hiểm" cho tương lai. Tuy nhiên, việc chọn nghề nếu chỉ dựa trên độ "nóng" của thị trường mà bỏ qua tố chất cá nhân thực sự là một nước đi đầy rủi ro. Trước hết, phụ huynh và học sinh cần nhìn nhận thực tế rằng "ngành hot", “nghề hot” thường đi kèm với áp lực khổng lồ.
Những lĩnh vực như công nghệ hay tài chính đòi hỏi sự vận động trí não liên tục và khả năng tự học bền bỉ. Nếu không có niềm yêu thích nội tại làm "nhiên liệu", các em sẽ rất nhanh chóng rơi vào trạng thái kiệt sức. Khi sự hào nhoáng ban đầu qua đi, thứ còn lại là 8 đến 10 tiếng làm việc mỗi ngày với những con số hay dòng code khô khan. Lúc này, thiếu đam mê sẽ dễ biến công việc thành một gánh nặng tâm lý, triệt tiêu động lực phấn đấu và khiến bạn khó lòng cạnh tranh được với những nhân sự coi công việc là lẽ sống.
Bên cạnh đó, khái niệm "hot" luôn đi kèm với tính chu kỳ và bẫy "cung-cầu". Hiệu ứng đám đông thường khiến truyền thông và xã hội tô hồng quá mức về nhu cầu nhân lực, dẫn đến việc hàng loạt cơ sở đào tạo mở rộng quy mô và hàng vạn sinh viên cùng đổ xô vào một lối đi hẹp. Hệ quả nhãn tiền là sự bão hòa nhân lực chỉ sau 4-5 năm đào tạo. Khi nguồn cung lao động tăng vọt trong khi nhu cầu doanh nghiệp chững lại, giá trị của tấm bằng cử nhân "ngành hot" sẽ sụt giảm. Những sinh viên tốt nghiệp sẽ phải đối mặt với một thị trường lao động cạnh tranh khốc liệt, nơi nhà tuyển dụng có quyền ép giá và đòi hỏi kinh nghiệm vượt trội.
“Bài học từ sự thăng trầm của các ngành Ngân hàng, Dầu khí hay Bất động sản trong quá khứ chính là minh chứng rõ ràng nhất cho sự biến động khó lường này. Vì vậy, phụ huynh và học sinh hãy tỉnh táo trước những con sóng xu hướng. Đừng chọn nghề để người khác ngưỡng mộ, hãy chọn nghề để bản thân được hạnh phúc và phát triển mỗi ngày”, PGS.TS Phạm Mạnh Hà đưa ra lời khuyên.
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD&ĐT cũng cho rằng, hiện nay nhiều học sinh rất hay hỏi: “Trường nào dễ đỗ, ngành nào dễ kiếm việc?”. Câu hỏi đó không sai nhưng chỉ đúng khi các em hiểu rằng “dễ đỗ” là cửa vào, còn “dễ sống được với nghề” mới là đích đến.
“Đừng có chọn đại học như chọn vé gửi xe, miễn vào được là xong. Cái các em cần là một lựa chọn đúng chỗ, vừa sức để học đến nơi đến chốn, ra trường có năng lực thật. Ngành học mà không hợp với nền tảng kiến thức của mình, “đỗ dễ” rồi cũng rất dễ… nản giữa đường. Khi tìm hiểu về ngành học, về trường, các em hãy đặt câu hỏi: Có thực tập bắt buộc không, ai hỗ trợ, đánh giá ra sao? Sinh viên ra trường làm vị trí gì, trường đo đầu ra thế nào? Nếu nơi nào nói hay mà không đưa được minh chứng, các em nên thận trọng”, TS Hoàng Ngọc Vinh chia sẻ.
Mùa tuyển sinh náo nức chọn nghề gì? 
