“Bản làng bị bỏ quên”
Nếu gõ cụm từ “bản Lân Đặt” lên thanh tìm kiếm, kết quả trả về có mẫu số chung, với những cụm từ như “biệt lập với thế giới bên ngoài”, “bản làng bị bỏ quên giữa dòng chảy đô thị hoá”. Lân Đặt cách trung tâm xã Hữu Liên khoảng 10 km, nằm kề thảo nguyên Đồng Lâm và bị ngăn cách bởi những dãy núi đá tai mèo lởm chởm. Để vào đến bản, chỉ có con đường độc đạo là đường mòn vượt núi, nhiều vách đá nhọn, dốc đứng, có đoạn chỉ vừa một người bước chân.
Giữa thung lũng rộng, những nóc nhà sàn lọt thỏm trong màu xanh của cây cỏ và ruộng lúa, đàn ngựa thong dong gặm cỏ. Đây là nơi sinh sống của khoảng 16 hộ người dân tộc Dao.
Vẻ đẹp nguyên sơ ấy đi kèm một chuỗi những cái “không”: không đường, không điện lưới, không sóng điện thoại, không chợ, không trường học, không cơ sở y tế. Nói ngắn gọn, điện - đường - trường - trạm hoàn toàn vắng bóng.
Khi phần lớn xã hội đã quen liên lạc tức thời, thông tin ở Lân Đặt vẫn đi với tốc độ rất chậm.
Chị Đặng Thị Loan (sinh năm 1983) có 6 người con, 5 gái 1 trai, tất cả đều sống ngoài bản: 3 con lớn làm việc và lập gia đình ở tỉnh khác, hai con nhỏ đi học trường ngoài xã. Mỗi lần gọi hỏi thăm con, chị phải giơ điện thoại lên cao, xoay người khắp các hướng để “hứng sóng”, khi buộc điện thoại vào thanh sắt để “hua hua cao hơn”. Trong nhà không gọi được, hai vợ chồng lại trèo lên đỉnh núi gần đó - cảnh tượng quen thuộc nhiều năm của người dân nơi đây.
Chính quyền cũng gặp khó. Theo ông Nguyễn Quang Hòa, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Hữu Liên, việc nắm tình hình bà con trước đây chủ yếu dựa vào sức người: cán bộ xã tranh thủ phiên chợ họp 2 ngày mỗi tháng để gặp bà con, hoặc liên lạc qua trưởng thôn tại những điểm “sóng rơi” hiếm hoi. “Việc trao đổi thông tin từng rất vất vả và bị động”, ông Hòa nói.
40 ngày ròng rã đưa trạm qua núi
Giữa tháng 6/2026, Chi nhánh Công trình Viettel Lạng Sơn (Tổng Công ty Cổ phần Công trình Viettel) nhận nhiệm vụ xây dựng trạm phát sóng cho Lân Đặt. “Khó khăn lớn nhất của chúng tôi là con đường vận chuyển vật tư, thiết bị từ ngoài thị trấn vào bản”, ông Nguyễn Văn Thụ, Giám đốc Chi nhánh Công trình Viettel Lạng Sơn, chia sẻ.
Con đường độc đạo dẫn vào bản với nhiều đá tai mèo và dốc đứng.
Lời giải đến từ chính yếu tố vẫn chia cắt Lân Đặt: nước. Đội ngũ chọn mùa nước dâng, chất vật tư tập kết ở thung lũng Đồng Lâm lên những chiếc bè nhỏ, vượt hơn 3 km đường thuỷ tới chân núi. Giữa mặt nước rộng, từng chuyến bè rời bến trong sự tính toán cẩn trọng để bảo đảm an toàn cho cả người và thiết bị trước khi cập vào chân núi.
Bè cập bến, mọi phương tiện đều phải dừng lại. Những cuộn cáp, thiết bị nặng hàng chục kg tiếp tục vận chuyển bằng sức người theo con đường mòn độc đạo. Quãng đường chỉ dài chừng 1,5 km nhưng địa hình hiểm trở. Người đi trước dò đường, người đi sau giữ nhịp, từng nhóm thay nhau gùi vật tư qua các triền dốc, len giữa vách đá tai mèo sắc nhọn và những khúc cua nhỏ hẹp.
Đường khó, nhưng điện mới là bài toán hóc búa hơn. “Về công nghệ phát sóng tại những địa bàn đồi núi, Viettel đã có nhiều kinh nghiệm, song việc thiếu điện đặt ra bài toán khó nhằn tại hiện trường”, anh Đỗ Thanh Trung, Trưởng phòng Hạ tầng của Chi nhánh Viettel Lạng Sơn, kể lại.
“Trong bản không có điện nên không thể sử dụng máy móc thi công trực tiếp, chúng tôi phải tính toán thiết kế chi tiết ngay từ đầu. Toàn bộ thiết bị được đưa vào bản chỉ để lắp ráp và kết nối với nhau”, anh Thụ chia sẻ thêm. Mọi thông số vì thế phải chính xác ngay từ trên bản vẽ.
Núi đá che chắn buộc đội kỹ thuật liên tục đo kiểm độ cao, hướng phát sóng. Mưa rừng thường xuyên dẫn đến quyết định thiết kế nguồn điện theo hướng trạm dùng năng lượng mặt trời kết hợp ắc quy lưu trữ, đủ vận hành liên tục khoảng một tuần ngay cả khi không có nắng.
Có sóng nhưng không có điện thì chiếc điện thoại cũng sớm sập nguồn. Vì vậy, đội ngũ Viettel tính thêm một chi tiết ít người để ý: chỗ sạc pin cho bà con, bố trí tại hai điểm năng lượng mặt trời. Một điểm vừa cấp nguồn cho trạm vừa cho cụm dân cư gần đó sạc pin, điểm còn lại đặt cách khoảng một cây số để những hộ còn lại không phải đi xa.
Trong 40 ngày ròng rã ấy, người dân Lân Đặt cùng dẫn đường, gùi vật tư vào bản. Anh Bàn Phúc Trình nhớ lại lúc đứng ra vận động hàng xóm: “Tôi động viên bà con rằng từ trước tới nay mình đã chịu khổ nhiều rồi, giờ chịu khó vất vả một chút để nhất định có sóng, có Internet về cho bản”. Dân cư thưa thớt, nhưng bà con đã góp rất nhiều công sức theo tinh thần “mỗi bên cố gắng một nửa”. Đúng dịp Quốc khánh vừa qua, trạm chính thức phát sóng.
Sóng viễn thông “đi trước mở đường”
Cuộc gọi đầu tiên tại bản là của một người mẹ gọi cho con trai đang làm công nhân ở Bắc Ninh. “Cuộc gọi diễn ra thông suốt, không bị ngắt quãng. Đây là điều quá đỗi bình thường với người dưới xuôi, nhưng ở Lân Đặt, giờ người dân giờ mới cảm nhận niềm vui này”, anh Trung nhớ lại.
Niềm vui ấy nhanh chóng lan ra cả bản. Những chiếc điện thoại từng mua về “chỉ để trưng” đã gọi được video ngay trong nhà sàn, không còn cảnh leo trèo dò sóng.
Có việc cần hỏi, bà con giờ gọi thẳng cho Chủ tịch xã. Con đường vào bản vẫn chừng ấy dốc đá, nhưng thông tin không còn phải “đi bộ” nữa. Khi thiên tai hay sự cố xảy ra, chính quyền cũng nắm được tình hình kịp thời. Với người dân, quãng đường khoảng 10 km ra trung tâm xã, cộng thêm hồ nước và dốc núi, giờ có thể rút lại thành vài thao tác trên điện thoại.
Ở Lân Đặt, sóng viễn thông đã đến trước đường và điện lưới. “Khi sóng viễn thông đi trước, việc triển khai các hạ tầng khác sẽ trở nên dễ dàng hơn”, ông Hòa nhận định. Về lâu dài, có kết nối, bà con có thể quảng bá cảnh quan khu bảo tồn, bản sắc văn hóa Dao và nông sản lên mạng xã hội để phát triển du lịch cộng đồng.
Lân Đặt là một trong 100 điểm lõm sóng tại Lạng Sơn thuộc nhiệm vụ xóa lõm sóng năm 2026 mà Chính phủ và Bộ Quốc phòng giao Viettel triển khai. Theo kế hoạch, 1.337 trạm được xây dựng tại 23 tỉnh, thành để xử lý 1.856 điểm lõm, gồm 788 thôn, bản và 1.068 cụm dân cư từ 50 người trở lên chưa có sóng di động ổn định, góp phần thực hiện Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2030.
Phía sau mỗi con số là một khu dân cư từng nằm ngoài vùng phủ. Với Lân Đặt, như lời anh Bàn Phúc Trình, điều bà con mong khi cùng gùi vật tư qua núi chỉ đơn giản là “để cả bản cùng dùng được điện thoại”, trước khi nghĩ tới những đổi thay lớn lao hơn.
