Sáng 29/10, trong phiên thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), một trong những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm là chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Các đại biểu đề nghị hoàn thiện quy định về giá bồi thường, điều kiện nơi ở mới, bảo đảm sinh kế và trách nhiệm của cơ quan quản lý nhằm hạn chế khiếu nại, khiếu kiện, tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai dự án.
Bồi thường thỏa đáng, bảo đảm nơi ở và sinh kế
Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) cho rằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống nhân dân, đồng thời dễ phát sinh khiếu nại, tranh chấp phức tạp. Vì vậy, cần cụ thể hóa tiêu chí về nơi ở mới bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng, bao gồm hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế. Khu tái định cư cần được chuẩn bị đầy đủ trước khi di dời người dân.
Đối với đất nông nghiệp nằm xen kẽ trong khu dân cư, có nguồn gốc sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ, đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế bồi thường phù hợp với nguồn gốc đất, quá trình sử dụng và tác động thực tế của việc thu hồi; không chỉ căn cứ vào tên gọi, mục đích sử dụng đất trên giấy tờ mà bỏ qua hoàn cảnh và nguy cơ mất sinh kế của người dân.
Theo đại biểu Lê Hữu Trí, đất thu hồi để thực hiện dự án có thể tạo ra giá trị gia tăng lớn sau đầu tư, trong khi người dân gặp khó khăn khi tạo lập nơi ở và sinh kế mới. Nếu chính sách không giải quyết thỏa đáng sự chênh lệch này thì khó tạo được sự đồng thuận trong xã hội. Đại biểu đề nghị quy định rõ quyền của người sử dụng đất trong thời gian dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa có quyết định thu hồi đất; nghiên cứu cơ chế bồi thường, hỗ trợ bằng đất ở, nhà ở hoặc hình thức phù hợp khác.
Đại biểu nhấn mạnh, hoàn thành bồi thường không đồng nghĩa với hoàn thành trách nhiệm nếu người dân vẫn chưa có nơi ở ổn định và chưa có điều kiện tạo lập sinh kế lâu dài.
Cùng quan tâm vấn đề này, đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) cho rằng, những bất cập trong bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là một trong những nguyên nhân dễ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện. Theo đại biểu, dự thảo luật cần bổ sung nguyên tắc bồi thường tại Điều 41, bảo đảm tính tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, mức bồi thường tiệm cận giá trị thực tế, đồng thời tính đến khả năng tạo lập nơi ở mới và khôi phục sinh kế.
Đại biểu cũng đề nghị công khai căn cứ xác định giá đất, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê, phương án bồi thường và các khoản hỗ trợ; bảo đảm người dân được tiếp cận thông tin, phản hồi và yêu cầu xem xét khi có căn cứ cho rằng giá đất chưa phù hợp. Đồng thời, cần nghiên cứu quy định mức bảo đảm tối thiểu về bồi thường, hỗ trợ và thời hạn chi trả.
Minh bạch giá đất, nâng trách nhiệm của cơ quan quản lý
Đề cập quy định tại khoản 4 Điều 41 dự thảo Luật về bố trí tái định cư hoặc tạm cư trước khi cưỡng chế thu hồi đất, đại biểu Nguyễn Bình Tân cho rằng, đây là quy định có ý nghĩa bảo vệ người dân, nhưng cần làm rõ trách nhiệm trong trường hợp tạm cư kéo dài, chỗ ở tạm không bảo đảm điều kiện sinh hoạt hoặc khu tái định cư chậm hoàn thành.
Đại biểu đề nghị bỏ cụm từ “hoặc bố trí tạm cư”, nếu vẫn giữ quy định này, cần xác định rõ thời hạn tạm cư, tiêu chuẩn chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà, thời điểm bàn giao nơi ở chính thức, nguồn kinh phí và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền khi chậm bố trí tái định cư.
Theo đại biểu, không thể coi tạm cư là giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư. Việc phải thuê nhà dài ngày, con cái thay đổi trường học, người lao động mất điều kiện làm ăn trong khi tiền hỗ trợ không được điều chỉnh theo thời gian thực tế sẽ gây thiệt hại không chỉ về kinh tế mà còn làm xáo trộn đời sống, ảnh hưởng sinh kế.
Về định giá đất, đại biểu Lê Hữu Trí nhận định việc áp dụng quy định về giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất có thể tạo ra chênh lệch đáng kể giữa các địa phương, nhất là tại khu vực giáp ranh. Nếu giá đất quá cao, chi phí tiếp cận đất đai của doanh nghiệp tăng; ngược lại, giá quá thấp có thể khiến người bị thu hồi đất chịu thiệt thòi. Do đó, cần hài hòa lợi ích của Nhà nước, người có đất bị thu hồi và nhà đầu tư; công khai dữ liệu, kiểm soát chất lượng thông tin đầu vào và làm rõ phương pháp xác định hệ số điều chỉnh giá đất.
Đại biểu cũng đề nghị phân định rõ giá đất phục vụ bồi thường, giá đất tính nghĩa vụ tài chính với Nhà nước và giá chuyển nhượng theo thỏa thuận trên thị trường; nghiên cứu cơ chế để nhà đầu tư tham gia hỗ trợ tái định cư theo phương án được phê duyệt, bảo đảm công khai, minh bạch và đúng quy định pháp luật.
Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Bình Tân đề nghị làm rõ trách nhiệm, thời hạn cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; không yêu cầu người dân nộp lại giấy tờ đã có trong cơ sở dữ liệu, đồng thời tăng cường liên thông dữ liệu đất đai, dân cư và các cơ sở dữ liệu liên quan. Khi giải quyết hồ sơ quá hạn, cần có cơ chế giải trình, kiểm tra và xử lý trách nhiệm cụ thể.
Các kiến nghị của hai đại biểu cùng hướng tới việc hoàn thiện chính sách đất đai theo hướng minh bạch, bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân, hài hòa lợi ích các bên và tạo sự đồng thuận trong quá trình thu hồi đất, triển khai dự án.
