Hiện đại hóa ngành Hải quan, thúc đẩy hội nhập, tạo thuận lợi thương mại

Tạo thuận lợi thương mại, thúc đẩy giao thương

Việt Nam hiện có quan hệ thương mại với hơn 200 quốc gia, vùng lãnh thổ. Quy mô xuất nhập khẩu không ngừng gia tăng, từ 668,55 tỷ USD năm 2021 lên khoảng 930 tỷ USD năm 2025 và dự kiến chạm mốc 1.000 tỷ USD trong năm 2026.

Theo Báo cáo “Triển vọng và Thống kê Thương mại Toàn cầu - tháng 3/2026” của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), xuất khẩu của Việt Nam đã vươn lên vị trí thứ 18 thế giới, nhập khẩu đứng thứ 20. Kết quả này cho thấy vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đóng góp vào kết quả trên có vai trò quan trọng của ngành Hải quan. Xác định tạo thuận lợi thương mại là nhiệm vụ then chốt, ngành đã triển khai đồng bộ các giải pháp cải cách, đơn giản hóa thủ tục, cắt giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục hành chính và bãi bỏ những điều kiện kinh doanh không còn phù hợp.

Theo Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ, một trong những dấu ấn đáng chú ý là Cục Hải quan đã tham mưu Bộ Tài chính trình Chính phủ ban hành Nghị quyết số 66.16/2026/NQ-CP ngày 7/4/2026, có hiệu lực từ ngày 15/4/2026, hướng tới thay đổi tư duy quản lý, thiết lập mô hình quản trị dựa trên mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.

Trên cơ sở đó, Cục Hải quan đã rà soát, bãi bỏ và sửa đổi 28 thủ tục hành chính, trong đó bãi bỏ hoàn toàn 17 thủ tục và sửa đổi, bổ sung 11 thủ tục.

Cùng với cải cách thủ tục, chuyển đổi số được đẩy mạnh. Ngành Hải quan tích cực ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động nghiệp vụ, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và rút ngắn thời gian thông quan hàng hóa. Hằng năm, cơ quan Hải quan các cấp cũng tổ chức hàng trăm hội nghị đối thoại để lắng nghe, hướng dẫn và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho doanh nghiệp.

Hợp tác quốc tế tiếp tục được xác định là giải pháp quan trọng. Với vai trò cơ quan Thường trực của Ủy ban chỉ đạo quốc gia về Cơ chế một cửa ASEAN, Cơ chế một cửa quốc gia và tạo thuận lợi thương mại (Ủy ban 1899), Cục Hải quan tích cực phối hợp với các bộ, ngành triển khai thủ tục hành chính qua Cơ chế một cửa quốc gia và Cơ chế một cửa ASEAN.

Dấu ấn chuyển đổi số, tinh gọn bộ máy

Tiến trình hiện đại hóa Hải quan Việt Nam đã được triển khai từ nhiều thập niên. Năm 1995, ngành bắt đầu ứng dụng tin học hóa với chương trình SYDONIA. Đầu những năm 2000 thực hiện khai báo hải quan từ xa, đến năm 2005 triển khai thủ tục hải quan điện tử. Từ năm 2014, hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS chính thức vận hành, đưa dữ liệu hải quan tập trung trên phạm vi toàn quốc và thực hiện thông quan tự động.

Bước tiến mới là thí điểm thông quan tập trung từ ngày 1/6/2026 tại Chi cục Hải quan khu vực III (TP Hải Phòng).

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn, mô hình này hướng tới số hóa hồ sơ, số hóa quy trình và thực hiện hải quan phi giấy tờ, đồng thời đáp ứng yêu cầu khi khối lượng công việc của ngành tăng trung bình 10-15% mỗi năm trong bối cảnh biên chế được tinh giản.

Sau hơn một tháng triển khai, hiệu quả bước đầu được ghi nhận rõ nét. Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực III Trần Mạnh Cường cho biết, thời gian thông quan trung bình giảm từ 16% đến hơn 22% so với trước đây. Doanh nghiệp chỉ làm việc với một đầu mối thống nhất; tiêu chí xử lý hồ sơ được áp dụng đồng nhất; chứng từ được số hóa; việc phân công hồ sơ thực hiện tự động và có lưu vết điện tử.

Thực tiễn này cho thấy, bộ máy tinh gọn vẫn có thể vận hành hiệu quả khi được tổ chức trên nền tảng dữ liệu và công nghệ số, tạo cơ sở để ngành Hải quan tiếp tục triển khai rộng mô hình, hướng tới Hải quan số.

Song song với hiện đại hóa, ngành Hải quan đã tái thiết tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Từ ngày 1/3/2025, Tổng cục Hải quan được tổ chức lại thành Cục Hải quan theo mô hình 3 cấp gồm Cục Hải quan, Chi cục Hải quan khu vực và Hải quan cửa khẩu, ngoài cửa khẩu. Sau sắp xếp, ngành giảm 485 trên tổng số 902 đầu mối, tương ứng 53,77%; 35 cục hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố được tổ chức lại thành 20 chi cục hải quan khu vực.

Theo Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ, đây không đơn thuần là sự thay đổi về sơ đồ tổ chức mà là cuộc tái thiết toàn diện về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và quy trình nghiệp vụ, nhằm loại bỏ chồng chéo, khoảng trống thẩm quyền và tạo điều kiện tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính không còn phù hợp.

Việc mở rộng địa bàn quản lý trong khi khối lượng công việc tăng và số lượng công chức giảm đặt ra yêu cầu cao hơn đối với tổ chức lực lượng. Cục Hải quan đã chủ động phân bổ nhân lực, ưu tiên các địa bàn trọng điểm, cửa khẩu có lưu lượng hàng hóa lớn và vị trí trực tiếp làm thủ tục; đồng thời điều chỉnh công tác đào tạo theo hướng gắn với vị trí việc làm, chú trọng kỹ năng thực tế, kỹ năng số và AI.

Từ tháng 4/2026, Cục Hải quan triển khai ghi nhật ký công việc, kê khai và đánh giá kết quả công việc hàng tháng, gắn với sản phẩm, số lượng, tiến độ và chất lượng. Qua đó thực hiện nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền.

Những chuyển biến này nhận được sự đánh giá tích cực từ cộng đồng doanh nghiệp. Bà Nguyễn Ánh Tuyết, Trưởng Tiểu ban Hải quan của VAMA cho rằng, ngành Hải quan đã thể hiện tư duy quản lý hiện đại, với sự chuyển đổi từ coi doanh nghiệp là “đối tượng quản lý” sang “đối tác đồng hành và phục vụ”.

Theo bà Tuyết, chuyển đổi số của ngành không dừng ở điện tử hóa tờ khai mà đang hướng tới tích hợp AI, kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và khai thác dữ liệu định danh VNeID, từng bước chuyển từ tư duy “con dấu, giấy tờ” sang quản trị dựa trên dữ liệu.

Ông Nguyễn Hải Minh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) cũng đánh giá, Hải quan là một trong những lĩnh vực cải cách mạnh mẽ và thực chất tại Việt Nam. Từ thủ tục điện tử, số hóa quy trình đến đơn giản hóa hồ sơ, chứng từ, những thay đổi này đã tạo tác động tích cực tới môi trường kinh doanh và thúc đẩy quan hệ đối tác giữa cơ quan Hải quan với cộng đồng doanh nghiệp.