Hào khí một thời hát cho đồng bào tôi nghe

Cách đây 45 năm, vào giờ phút lịch sử của ngày 30/4, nước mắt chàng nhạc sĩ sinh viên Tôn Thất Lập vỡ òa giữa trời Paris lạnh giá, ngóng về quê nhà trong ánh bình minh ló rạng. Ngày khải hoàn ấy cũng là lúc phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe” khép lại nhiệm vụ lịch sử vẻ vang – nơi mà người thủ lĩnh Tôn Thất Lập và bao thế hệ học sinh - sinh viên (HSSV) đã cháy hết mình để tô thắm màu cờ chiến thắng.

Sinh ra ở Huế, tuổi thơ Tôn Thất Lập đã chứng kiến cảnh nước mất nhà tan. Cha là cán bộ Việt Minh nên từ nhỏ ông sớm thuộc làu câu chuyện về vị vua yêu nước Duy Tân mà cha dạy. Mang trong mình tâm hồn lãng mạn, những ca khúc đầu tay của ông hầu hết là điệu trữ tình. Nhưng trong khúc tình ca ấy, nỗi đau chiến tranh, sự u uẩn của tuổi trẻ vẫn phảng phất: "Đêm đêm tiếng ca hao gầy đậu xuống môi em/ Trút hơi sau cùng giải thoát nhân gian..." (Tiếng hát về khuya).

Cuối năm 1966, chiến tranh ngày càng lan rộng. Sông Hương hiền hòa nổi sóng. Bên nhịp cầu Tràng Tiền, nhìn quê nhà điêu linh, chia cắt, Tôn Thất Lập cảm thấy nhói đau. Chàng SV Tôn Thất Lập ôm đàn, hát trong sóng nước mênh mang: “Hát cho dân tôi nghe, tiếng hát tung cờ ngày nào/ Hát qua đêm thiên thu, lửa cháy trên trại giặc thù/ Hát âm u trong đêm, muôn cánh tay đang dậy lên/ Hát cho anh công nhân xiềng xích như mây tan hoang/ Hát cho anh nông dân bỏ cày theo tiếng loa vang...”. Và rồi từ Huế, Tôn Thất Lập vào Sài Gòn với hành trang là ca khúc “Hát cho dân tôi nghe”, xem lời hát, tiếng đàn là cung tên, gươm giáo nhắm vào giặc thù.
Nhạc sĩ Tôn Thất Lập nay đã bước sang tuổi 78.
Nhạc sĩ Tôn Thất Lập nay đã bước sang tuổi 78.

Ngày ấy, phong trào đấu tranh chống Mỹ - ngụy, đòi tự do dân chủ của HSSV các đô thị miền Nam diễn ra sôi nổi và ngày càng lan rộng. Nhạc sĩ Tôn Thất Lập kể rằng, khi quân đội Mỹ hiện diện ở miền Nam, đời sống văn nghệ xuất hiện nhiều sản phẩm lai căng. Tầng lớp thanh niên phản ứng lại bằng cách dùng văn nghệ dân tộc và dân ca để nêu cao tinh thần về nguồn. Sau đó để chống lại âm mưu của văn hóa thực dân mới, đồng thời hun đúc lòng yêu nước, họ chuyển sang hát sử ca và kháng chiến ca…

“Tuy nhiên, sử ca và kháng chiến ca lại không phản ánh được thực tại đấu tranh nóng bỏng của quần chúng thành thị miền Nam. Vì vậy chúng tôi đã phát động phong trào HSSV trực tiếp sáng tác những bài ca tranh đấu, vừa để thúc đẩy hành động, vừa làm vũ khí tấn công trực diện vào chế độ Sài Gòn. Từ nghị quyết của Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, Đoàn Văn nghệ HSSV Sài Gòn được thành lập từ gày 15/5/1965 để truyền bá và thu hút các tài năng trẻ nhiệt huyết”, nhạc sĩ Tôn Thấy Lập cho biết.

Ông kế nhiệm các đàn anh như: Dương Văn Đầy, Trương Thìn, Hồ Hữu Nhựt... làm Trưởng Đoàn Văn nghệ HSSV Sài Gòn kiêm Chủ tịch Hội Sinh viên sáng tác. Giai đoạn năm 1967 -1968, phong trào văn nghệ đấu tranh bừng lên mạnh mẽ trong các chương trình, như: Đêm văn nghệ Hội Tết Quang Trung Sài Gòn, Đêm thơ nhạc ở Đại học Sư phạm Huế, Đêm hội thảo của SV Sài Gòn, Đêm nhạc Tôn Thất Lập ở Đại học Dược khoa Sài Gòn...

Đêm Hội Tết Quang Trung Sài Gòn do Tổng hội Sinh viên Sài Gòn tổ chức ghi dấu ấn sâu đậm với nhạc sĩ Tôn Thất Lập. Bởi đó là buổi trình diễn quy mô, nơi ca khúc “Hát cho dân tôi nghe” chính thức tạo dấu ấn rộng rãi. Nhạc sĩ Tôn Thất Lập xúc động nhớ lại: “Một ngày cuối năm 1967, dòng người hối hả sắm Tết đều đổ xô về trường Quốc gia Hành chánh, hướng lên ngọn cờ hồng đang kiêu hãnh bay trên nền trời xanh ngắt.

Đó là cờ Quang Trung, giữa ngọn cờ có hình tròn màu vàng, nhìn xa không khác lá cờ đỏ sao vàng là mấy. Đêm đó, hàng vạn người đã vượt hàng rào cảnh sát phong tỏa, đe dọa, kéo nhau về dự đêm hội. Bên ngoài, cảnh sát càng siết chặt vòng vây. Bên trong, hàng vạn ánh đuốc càng bừng lên trên nền bức tranh hoành tráng dài hàng chục mét vẽ lại hào khí Thăng Long.

Tiếng hát dàn đồng ca vang lên bài hát của tôi. Tôi như run lên khi đến đoạn điệp khúc, hàng ngàn tiếng vỗ nhịp bên dưới hòa điệu và ca vang: Ngày nao thênh thang dân đứng lên phá xiềng nô lệ/ Ngày nao hiên ngang ta cùng nhau đứng chung đồng bào/ Giành lại dòng sông này cho lúa chín khắp đồng xanh/ Giành lại thành phố đó bàn tay nâng cao hòa bình.

Trong đêm hội, chúng tôi còn biểu diễn nhiều khúc sử ca hào hùng. Tất cả biến thành biển sóng – một đại hợp xướng hùng hồn, và tiếng hát đã trở thành nhịp đập con tim muôn triệu người muốn vùng dậy giải phóng quê hương, giành lấy hòa bình, độc lập”.

Tuy vậy phải đến đêm văn nghệ được tổ chức tại trường Đại học Nông Lâm Súc Sài Gòn đêm 27/12/1969, phong trào mới ra mắt chính thức với tên gọi “Hát cho đồng bào tôi nghe”. Nhạc sĩ Tôn Thất Lập bảo rằng mỗi lần xuống đường, mỗi lần lên sân khấu là ông và các bạn đều xác định sẽ bị bắt. 

Trong đêm văn nghệ 27/12/1969, khi hàng nghìn SV đang “Hát cho dân tôi nghe” thì cảnh sát ập tới. Ông cùng 178 SV bị bắt nhưng được trả tự do sau đó bởi dư luận phản ứng dữ dội.

Tháng 5/1970, lúc ông đang tập chương trình mới thì cảnh sát áp giải về Nha cảnh sát Ðô thành. Sức thư sinh trói gà không chặt, lại bị địch tra tấn dã man, ông nằm bẹp đau đớn. Tiếng cô gái phòng giam bên cạnh vang lên dịu dàng làm anh bừng tỉnh: “Ðồng chí ơi, cố gắng ăn đi! Chúng ta còn chiến đấu lâu dài đó”. 

Sáng 19/5, ông nghe tiếng các tù nhân truyền nhau kế hoạch tổ chức văn nghệ kỷ niệm sinh nhật Bác. Lau vết máu khô hằn trên thân thể, ông tự hào, phấn chấn quá đỗi khi nghe tiếng hát vọng lên từ các buồng giam. “Tôi sáng tác ngay bài “Hát trong tù”.

Vũ khúc “Tiếng trống hào hùng” của Đoàn Văn nghệ học sinh, sinh viên Sài Gòn trong phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe”.
Vũ khúc “Tiếng trống hào hùng” của Đoàn Văn nghệ học sinh, sinh viên  Sài Gòn trong phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe”.

Vì không có giấy bút, chỉ nhẩm miệng cho dễ nhớ nên tôi chỉ sáng tác năm câu: Chốn lao tù là nơi ta rèn tâm trí/ Ðây cũng là chiến trường mà ta không cần vũ khí/ Trái tim này là gang đập tan lũ người bán nước/ Thân xác này là đồng trong có dòng máu đỏ/ Máu có đổ hôm nay tươi thắm lá cờ ngày mai. Tối đó, chúng tôi hát mãi bài này mà không biết mệt”, ông kể.

Sự đàn áp, bắt bớ khốc liệt của chính quyền Việt Nam Cộng hòa càng làm phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe” dâng lên thành cao trào hòa chung với phong trào của HSSV xuống đường, tuyệt thực... đòi Mỹ rút quân khỏi miền Nam. Ngoài Tôn Thất Lập, đội ngũ nòng cốt của phong trào còn quy tụ nhiều gương mặt ưu tú như Trần Long Ẩn, Trương Quốc Khánh, Nguyễn Văn Sanh, Nguyễn Phú Yên, La Hữu Vang, Miên Đức Thắng... 

Họ cho ra đời loạt ca khúc còn vang vọng đến hôm nay như “Người mẹ Bàn Cờ”, “Dậy mà đi”, "Ngày lao động vùng lên", "Tự nguyện", "Tổ quốc ơi ta đã nghe", "Hát trong làn khói đạn", “Người đợi người”... Phong trào phát triển và lan tỏa ra khắp các đô thị khác, thậm chí nó còn vượt ra khỏi bờ cõi Việt Nam, khơi dậy lòng yêu nước của những người con đất Việt xa xứ và lôi cuốn thanh niên tiến bộ trên thế giới.

Năm 1973, Tôn Thất Lập cùng một số đồng chí được phân công sang Pháp nhằm đưa phong trào đi sâu vào SV Việt kiều cũng như bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình. Trưa 30/4/1975, ông đón nhận tin từ sơ Francoise Vandermeersh. Đến nhà sơ, Tôn Thất Lập nghẹn ngào khi mỗi người dân Pháp đều ôm một bó hoa muguet xinh xắn gắn dòng chữ: "Một bông hoa cho Việt Nam chiến thắng".

Nhắc về phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe”,  nhà báo Mireille Gansel cảm khái trên tờ nhật báo Pháp “Le Monde” phát hành ngày 11/2/1972: “Vừa mới viết ra, vừa mới xướng lên nó đã được truyền đi từ miệng người này đến miệng người khác. Nó nảy nở giữa gọng kềm siết chặt, nơi mà mỗi cử chỉ, mỗi lời nói là một vấn đề sống chết.

Những lời hát cất lên giữa những dùi cui, đàn áp, lặp lại giữa những chiếc xe bọc thép, rồi vang lên ở góc phố, nơi mà những anh sinh viên bị đuổi bắt. Nó đã đánh thức lương tâm của tuổi trẻ và lòng nhiệt thành của họ. Tất cả cơ đồ của lối sống Mỹ đã bất lực, không thể bóp nghẹt tiếng nói của một thế hệ trẻ sinh ra dưới những trận bom”.

Mai Quỳnh Nga

Các tin khác

Di tích quốc gia tháp đôi Liễu Cốc hơn 1.000 năm tuổi chậm được trùng tu, bảo tồn, vì sao ?

Di tích quốc gia tháp đôi Liễu Cốc hơn 1.000 năm tuổi chậm được trùng tu, bảo tồn, vì sao ?

Là công trình đặc trưng của văn hóa Chăm Pa có nhiều giá trị khoa học, lịch sử, kiến trúc, di tích tháp đôi Liễu Cốc (ở làng Liễu Cốc Thượng, phường Kim Trà, TP Huế) hơn 1.000 năm tuổi đã được các cơ quan chức năng tổ chức khai quật khảo cổ học 2 đợt. Tuy nhiên đến nay, di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia này đang trong tình trạng xuống cấp, chưa được tu bổ, bảo tồn để phát huy giá trị di tích.

Bài thơ đặc biệt của PGS, Viện sĩ Tôn Thất Bách năm 1969

Bài thơ đặc biệt của PGS, Viện sĩ Tôn Thất Bách năm 1969

Cách đây hơn nửa thế kỷ, giữa những ngày đánh Mỹ sôi sục, một bài thơ đặc biệt đã ra đời trong lửa đạn tại Khu 4 năm 1969. Tác giả của những dòng thơ ấy không ai khác chính là bác sĩ trẻ 23 tuổi, sau này trở thành Phó giáo sư, Viện sĩ Tôn Thất Bách lừng danh.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Ký ức thời hoa lửa

Ký ức thời hoa lửa

Tháng tư về, như bao người lính năm xưa, Thiếu tướng Nguyễn Văn Phê, nguyên Chỉ huy trưởng Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Bình Dương (cũ) lại bồi hồi nhớ những năm tháng xông pha trận mạc, về từng trận đánh làm nức lòng quân dân miền Đông Nam bộ, cho đến khoảnh khắc chứng kiến Sài Gòn giải phóng. Ở tuổi 89, trong lòng của vị tướng già vẫn còn nguyên hương vị của ngày đại thắng mùa xuân, thống nhất đất nước.

Chuyện về điệp báo A10 bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy

Chuyện về điệp báo A10 bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy

Khi “Non sông liền một dải”, trở về với cuộc sống đời thường, những điệp báo viên A10 lại tiếp tục chung tay kiến thiết, xây dựng đất nước bằng tất cả tâm huyết của mình, trong số đó có bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy – Cụm phó Cụm Điệp báo A10.

Kỳ tích Báo Quân giải phóng: Những trang sử viết bằng máu & lửa chiến trường

Kỳ tích Báo Quân giải phóng: Những trang sử viết bằng máu & lửa chiến trường

Giữa làn mưa bom bão đạn của chiến trường miền Nam khốc liệt, có một đội quân không chỉ cầm súng mà còn cầm bút, tạo nên những trang sử bằng mực in và cả máu xương. Đó là những cán bộ, phóng viên Báo Quân giải phóng (mật danh A4, Báo chỉ tồn tại trong 12 năm: 1963-1975) - những người đã viết nên kỳ tích với 338 số báo, trở thành vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, góp phần làm nên đại thắng mùa Xuân năm 1975.

Thắm mãi ngày đất nước dậy cờ hoa

Thắm mãi ngày đất nước dậy cờ hoa

Đã 51 năm trôi qua, mỗi khi nhớ đến ngày 30/4/1975, biết bao người con đất Việt không khỏi nghẹn ngào xúc động, họ là những nhân chứng trong ngày vui bất tận của dân tộc, ngày hội non sông thu về một mối, Bắc – Nam một nhà. Ngày hội già trẻ, gái, trai từ Nam chí Bắc ngập trong rừng cờ, rừng hoa. Mỗi gương mặt sáng rỡ lên trong trời đất lộng gió hòa bình.

Trà Sư: Đi chậm lại giữa một hệ sinh thái

Trà Sư: Đi chậm lại giữa một hệ sinh thái

Có những điểm đến gây ấn tượng bằng sự náo nhiệt. Trà Sư thì làm điều ngược lại. Khu rừng ngập nước này của An Giang không vội vàng chinh phục du khách bằng những cú “wow” phô trương, mà bằng một trải nghiệm lặng, sâu và kéo người ta ra khỏi nhịp sống quá nhanh.

Tìm giải pháp để văn hoá truyền thống tạo ra giá trị, nuôi được cộng đồng

Tìm giải pháp để văn hoá truyền thống tạo ra giá trị, nuôi được cộng đồng

Cùng với chuyển biến tư duy từ bảo tồn văn hoá đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát triển, nhiều địa phương đã từng bước khai thác giá trị văn hóa để tạo sinh kế, nâng cao đời sống cho người dân. Tuy nhiên, để văn hoá thực sự “sống” trong cộng đồng, tạo ra giá trị, nuôi sống cộng đồng thì vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức.

Từ bến sông xưa vọng lại đến công viên tưởng niệm phà Gianh

Từ bến sông xưa vọng lại đến công viên tưởng niệm phà Gianh

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, nhiều thanh niên, sinh viên tạm biệt mái trường, quê hương, gia đình để lên đường. Bến phà Gianh, Quảng Bình (cũ) là nơi họ đến cùng với nhân dân địa phương để bảo vệ tuyến đường huyết mạch vào Nam. Và nhiều người mãi mãi tuổi 20 ở lại phà Gianh.

Hát nhép, sử dụng AI để giả mạo nghệ sĩ bị xử lý như thế nào?

Hát nhép, sử dụng AI để giả mạo nghệ sĩ bị xử lý như thế nào?

Cấm hát nhép được triển khai tại tất cả các địa phương trên cả nước, không phải chỉ riêng ở TP Hồ Chí Minh. Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đã có công văn đề nghị các địa phương chấn chỉnh tình trạng biểu diễn, tổ chức biểu diễn không trung thực, trong đó tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bao gồm cả hát nhép.

Góp phần làm sáng tỏ một danh nhân Hà Nội đầu thế kỷ XX

Góp phần làm sáng tỏ một danh nhân Hà Nội đầu thế kỷ XX

Cuốn sách “Chí sĩ Nguyễn Khắc Cần trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX” của tác giả Thiếu tá Nguyễn Mạnh Tấn - một cán bộ đang công tác tại Công an TP Hà Nội - là một công trình có giá trị, thể hiện tinh thần trách nhiệm khoa học, sự tâm huyết với lịch sử và truyền thống dân tộc.

“Chạm” vào bình minh trên biển mây Samten Hills Dalat

“Chạm” vào bình minh trên biển mây Samten Hills Dalat

Nằm yên bình giữa miền đồi núi trập trùng của vùng Đơn Dương, Samten Hills Dalat (Lâm Đồng), không chỉ là một điểm đến mà còn là hành trình trở về với sự tĩnh tại trong mỗi con người. Ở nơi ấy, khi đêm vừa kịp khép lại, bình minh bắt đầu hé mở, thiên nhiên dường như cất lên một bản giao hưởng dịu dàng sâu lắng, nơi mây, nắng và gió quyện hòa trong từng khoảnh khắc.

Đón đọc Văn nghệ Công an số 805

Đón đọc Văn nghệ Công an số 805

Văn nghệ Công an số 805 Phát hành thứ Năm, ngày 2/4/2026. Văn nghệ Công an số 805 với nhiều bài viết hấp dẫn, dày 24 trang, khổ 30x40cm, giá bán lẻ 8.000 đồng/ tờ.

Dấu ấn kinh tế tư nhân trong diện mạo văn hóa thế hệ mới của Việt Nam

Dấu ấn kinh tế tư nhân trong diện mạo văn hóa thế hệ mới của Việt Nam

Một đời sống mới của du lịch văn hoá đã sẵn sàng từ khi Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ban hành. Mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và thế giới đã và đang có sự tham gia đặc biệt tích cực của một lực lượng sáng tạo nòng cốt, đó là kinh tế tư nhân.