Đường sắt đô thị “đua nhau” lỗi hẹn (bài 1)

Trong vài năm gần đây, nguồn vốn đầu tư cho giao thông cũng ngày một lớn hơn. Ví như năm 2021, tổng vốn được giao cho Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) là 43.201 tỷ đồng, thì sang năm 2022, Bộ GTVT được giao kế hoạch vốn kỷ lục, với hơn 50.327 tỷ đồng. Điều này cho thấy, ngành giao thông luôn được quan tâm và coi là trọng tâm của sự phát triển đất nước. Thế nhưng, trong quá trình thực hiện, vì những lý do này khác, nhiều dự án 1.000 tỷ bao năm vẫn rơi vào vòng luẩn quẩn của sự chậm trễ, đội vốn. Sự mong chờ và kỳ vọng ca người dân vào một hệ thống hạ tầng giao thông thuận lợi, hiện đại dường như bị ...bỏ quên.

Câu chuyện đường sắt đô thị chậm tiến độ, đội vốn dường như đã được các cơ quan chức năng và người dân nhắc đi nhắc lại hàng trăm, hàng nghìn lần trong nhiều cuộc họp từ bộ ngành đến diễn đàn Quốc hội. Mới đây, câu chuyện có vẻ đã vượt tầm quốc gia, khi các nhà tài trợ, đại diện Cơ quan phát triển Pháp (AFD); tham tán kinh tế, Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam, Tổng cục Kho bạc Pháp (DGT) và Giám đốc Quốc gia Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đã cùng ký  một bức thư gửi tới Thủ tướng Chính phủ Việt Nam nhắc về sự chậm trễ trong mọi khâu thực hiện của tuyến metro số 3 Hà Nội (đoạn Nhổn- Ga Hà Nội)…

Bức thư “cảnh báo” về nguy cơ chậm trễ và tăng thêm chi phí

Mở đầu bức thư, đại diện các nhà tài trợ khẳng định: “Tuyến metro số 3 Hà Nội (đoạn Nhổn - Ga Hà Nội) sẽ là cơ sở hạ tầng giao thông đô thị trọng điểm cho thành phố Hà Nội và người dân. Trong 15 năm qua, dự án này đã trải qua cả thành công và khó khăn. Chúng tôi, các nhà tài trợ của dự án gồm Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Cơ quan phát triển Pháp (AFD), Tổng cục Kho bạc Pháp (DGT) và Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB), luôn tận tâm hỗ trợ Việt Nam hoàn thành dự án quan trọng này vì lợi ích của Hà Nội và người dân”.

Nội dung bức thư cũng nêu rõ: “Chúng tôi mong muốn Thủ tướng nghiêm túc lưu ý đến nguy cơ chậm trễ và tăng thêm chi phí nếu một số vấn đề không được giải quyết một cách hiệu quả và nhanh chóng. Chúng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, 6 tháng sau những cam kết được thực hiện với Tổng thống Macron trong chuyến thăm của Thủ tướng tới Paris vào tháng 11 năm ngoái, không có cam kết nào trong số đó đạt được tiến độ. Các cam kết được đưa ra bao gồm: Khai thác đoạn trên cao vào tháng 12 năm 2022, điều chỉnh chủ trương đầu tư (IP) kịp thời (hoặc cập nhật đề cương tài liệu dự án “PDO”) để hoàn thành toàn bộ tuyến, và  áp dụng các hướng dẫn của FIDIC như được xác định trong các hợp đồng dự án”.

Chưa dừng lại, với Dự án đường sắt Nhổn-Ga Hà Nội, các nhà tài trợ cũng  nhìn nhận: Trong những vấn đề quan trọng liên quan đến tình hình tại khu Đề-pô, khiến việc vận hành trước đoạn trên cao vào cuối năm 2022 dường như không còn khả thi. Trong 2 năm qua, HANCORP, nhà thầu phụ trách xây dựng Đề-pô (Gói thầu số 5) đã ngừng huy động với rất ít hoặc không có công nhân trên công trường do các vấn đề hợp đồng. Có vẻ như HANCORP không có khả năng hoặc không sẵn sàng phân bổ các nguồn lực cần thiết để hoàn thành hợp đồng đã kí kết. Nếu không hoàn thành việc xây dựng Đề-pô, các gói thầu về điện, thiết bị phòng điều khiển và hệ thống giám sát (Gói thầu số 6, 7, 8 và 9) không thể tiếp tục thực hiện được, điều này có thể khiến các nhà thầu này phải tạm dừng hoặc chấm dứt hợp đồng do công việc của họ bị chặn bởi sự chậm trễ này. “Chúng tôi lo ngại rằng thời gian kéo dài thêm cho các hợp đồng này sẽ gây ra những hậu quả tài chính ngoài phí cam kết tài chính hiện tại”, một phần bức thư nêu rõ.

Trước đó, theo báo cáo của Bộ GTVT, dự án đường sắt đô thị Hà Nội tuyến Nhổn-Ga Hà Nội do UBND thành phố Hà Nội quyết định đầu tư và được động thổ từ năm 2008 với quy mô chiều dài tuyến là 12,5km (8,5km đi trên cao và 4km đi ngầm), 8 nhà ga trên cao và 4 ga ngầm, 1 khu Depot. Đến nay, tiến độ dự án đạt 74,4%, trong đó đoạn trên cao đạt 95,1%, đoạn ngầm đạt 33%; dự kiến điều chỉnh tiến độ hoàn thành dự án đến tháng 12/2027.

Để tháo gỡ, Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB) đã kiến nghị UBND thành phố Hà Nội báo cáo Chính phủ xin điều chỉnh thời gian hoàn thành và bổ sung nguồn vốn cho dự án Nhổn - Ga Hà Nội. Cụ thể, MRB Hà Nội đề xuất điều chỉnh thời gian thực hiện dự án từ giai đoạn 2009 - 2022 thành 2009 - 2029, trong đó đưa vào khai thác, vận hành đoạn trên cao trong năm 2022; vận hành toàn tuyến vào năm 2027 và hoàn thành bảo hành, quyết toán vào năm 2029.

MRB cũng đề nghị điều chỉnh tổng mức đầu tư dự án là 34.532 tỉ đồng, tăng khoảng 4.905,24 tỉ đồng (tương đương khoảng 202,81 triệu Euro). Việc điều chỉnh tổng mức đầu tư được cho nguyên nhân do sự biến động của tỷ giá quy đổi (tiền Euro sang tiền đồng) khi thanh toán khối lượng thực hiện; do điều chỉnh thiết kế và các yêu cầu kỹ thuật để phù hợp với thực tế thi công và phương án vận hành; do chậm trễ tiến độ dẫn đến phải gia hạn thời gian thực hiện; cập nhật các chi phí trong tổng mức đầu tư; bổ sung các phần việc còn thiếu… Theo MRB, đây là cơ sở để cấp có thẩm quyền quyết định việc điều chỉnh, bố trí nguồn vốn bổ sung cho dự án, nhằm đạt mục tiêu đầu tư đề ra.

Dự án đường sắt đô thị ở phía Nam cũng “ì ạch” không kém

Không riêng gì các dự án đường sắt đô thị tại Hà Nội, tại phía Nam, một loạt dự án đường sắt trên cao cũng gặp cảnh tương tự. Điểm mặt công trình có thể thấy, dự án đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh tuyến Bến Thành-Suối Tiên dài 19,7km (đi ngầm 2,6km; đi cao 17,1km) với 14 nhà ga (3 nhà ga ngầm, 11 nhà ga trên cao và 1 Depot). Công trình này có thời gian thực hiện dự án từ 2007-2021, tiến độ dự án đến nay đạt hơn 90%; dự kiến điều chỉnh thời gian hoàn thành thi công vào cuối quý 4/2023, chậm tiến độ 2 năm so với kế hoạch đề ra.

Cùng đó là Dự án đường sắt đô thị tuyến Bến Thành-Tham Lương chiều dài 11,042km (đi ngầm dài 9,091km; đi cao dài 1,95km) với 10 nhà ga (9 nhà ga ngầm, 1 nhà ga trên cao); thời gian triển khai dự án từ 2011-2026. Đến nay, dự án đã hoàn thành công tác thi công gói thầu CP1 “Xây dựng tòa nhà văn phòng và các công trình phụ trợ tại Depot Tham Lương,” các gói thầu chính còn lại của dự án đang chuẩn bị triển khai lựa chọn nhà thầu.

Lý giải về việc các dự án này liên tục lùi tiến độ, ì ạch triển khai, Bộ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Văn Thể từng thừa nhận, dự án có công nghệ phức tạp, lần đầu tiên được áp dụng tại Việt Nam; các đơn vị thực hiện chưa có kinh nghiệm thực tiễn; các gói thầu ngoài việc thực hiện tuân thủ theo pháp luật của Việt Nam còn phải thực hiện đầy đủ các thủ tục theo quy định phía nhà tài trợ, trong khi các yêu cầu ràng buộc theo Hiệp định vay đan xen khác nhau theo các nhà tài trợ nên khi triển khai gặp nhiều vướng mắc… Mặt khác, “Tư lệnh” ngành giao thông chỉ rõ, công tác giải phóng mặt bằng trên địa bàn thành phố Hà Nội gặp rất nhiều khó khăn; công tác giải quyết các đơn thư, khiếu nại của người dân trong quá trình thực hiện triển khai dự án chịu sự ảnh hưởng bởi chính sách của các nhà tài trợ.

Năng lực của các chủ đầu tư/Ban quản lý dự án trong việc quản lý các dự án có công nghệ phức tạp, đan xen nhiều nguồn vốn còn hạn chế; sự chỉ đạo, điều hành của địa phương còn lúng túng, chưa kịp thời giải quyết các khó khăn vướng mắc, đặc biệt là công tác giải phóng mặt bằng. Do đó, tổng mức đầu tư dự án tăng, thời gian thực hiện dự án kéo dài dẫn đến phải thực hiện các thủ tục điều chỉnh.