Sức sống của một di sản
Trong ngôi nhà vốn đông con cái của âm nhạc Việt Nam, Đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật ra đời tương đối muộn. Theo GS.TSKH Trần Văn Khê, Đờn ca tài tử hình thành và phát triển khoảng cuối thế kỷ XIX với những ảnh hưởng nhất định của nhạc lễ Cung đình Huế, ca Huế, ca Quảng… Chính phong trào Cần Vương đã đem những loại hình âm nhạc này vào với Nam Bộ và với bản chất phóng khoáng, giàu tính sáng tạo của dân ca Nam Bộ đã hòa quyện, tích hợp nên nghệ thuật Đờn ca tài tử rất độc đáo của văn hóa Việt Nam.
Ngày nay, Đờn ca tài tử không chỉ là sinh hoạt văn hóa bình dân không thể thiếu của miền sông nước Nam Bộ mà đã lan tỏa ra nhiều tỉnh thành trên cả nước. Kết quả kiểm kê di sản Đờn ca tài tử trong cả nước năm 2011 xác định, nghệ thuật độc đáo này hiện đã có mặt ở 21 tỉnh thành trên cả nước. Đờn ca tài tử tập trung đông nhất vẫn là Nam Bộ và đáng chú ý là di sản này đã lan tỏa ra tận miền Trung…
Sức sống của Đờn ca tài tử còn được ghi nhận với số lượng nghệ nhân, diễn viên hiện đang trình diễn nghệ thuật này lên tới gần 3 vạn người trên cả nước. Chỉ tính trên địa bàn Tp HCM hiện đã có 118 CLB thường xuyên sinh hoạt với hơn 1000 tài tử ca và 1000 tài tử đàn. Liên hoan Đờn ca tài tử do các tỉnh Sóc Trăng, Cà Mau, Bạc Liêu phối hợp tổ chức vẫn được tổ chức suốt 10 năm trở lại đây. Trong khi đó, Tp HCM và Cần Thơ cứ hai năm một lần lại mở hội cho các nghệ nhân Đờn ca tài tử thi thố với nhau và trình diễn trước công chúng.
Không chỉ đàn hát mãi những bản nhạc cổ, những bài ca đã đi cùng năm tháng mà nghệ thuật Đờn ca tài tử luôn được thu nạp, bổ sung những bản nhạc, bài ca mới. Đơn cử như năm 2012, Trung tâm Văn hóa Tp HCM tổ chức cuộc vận động sáng tác lời mới cho 20 bài bản tổ nhạc Tài tử Nam Bộ đã thu hút hơn 100 người tham gia với hơn 700 tác phẩm dự thi… Đó thực sự là những con số biết nói, cho thấy sức sống của nghệ thuật Đờn ca tài tử trong đời sống đương đại.
Không phải ngẫu nhiên nhiều người vẫn xem Đờn ca tài tử như một loại hình của Dân ca Nam Bộ. Bởi không chỉ mang đậm sắc thái âm nhạc của miền sông nước Nam Bộ, sự phổ biến của Đờn ca tài tử ở khu vực Nam Bộ thực không thua bất cứ loại hình dân ca nào trên cả nước. Hơn thế, không gian trình diễn của Đờn ca tài tử rộng lớn hơn thế nhiều khi có thể trình diễn ở bất cứ đâu và bất cứ thời điểm nào. Trong những đêm trăng thanh gió mát, người dân Nam Bộ vẫn cất lời ca tiếng hát trên những con thuyền trôi lững lờ trên sông hay những dịp cúng tế mang tính lễ nghi, cả những sự kiện như đám cưới, đám hỏi và sau những cuộc trà dư tửu hậu...
Đờn ca tài tử vẫn luôn là loại hình văn hóa tiêu biểu, phổ cập của người dân Nam Bộ. Hiện nay, trong sinh hoạt Đờn ca tài tử, bên cạnh những nhạc khí truyền thống như đàn nguyệt, thập lục hay những nhạc cụ truyền thống của dân tộc như sáo, bầu, tỳ bà... còn có nhiều nhạc cụ của phương Tây cũng đã du nhập, hòa quyện trong những buổi trình diễn Đờn ca tài tử như violin, guitar phím lõm...
Trên bước đường trở thành di sản thế giới
Năm 2010 - 2011, Thủ tướng Chính phủ đã đồng ý cho xây dựng Hồ sơ Quốc gia Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ trình UNESCO đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Thực tế, Hồ sơ Quốc gia Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã sớm hoàn thành vào cuối năm 2011 và sắp sửa đệ trình UNESCO thì tổ chức này lại thay đổi thể thức mới là mỗi năm chỉ xét vinh danh một di sản văn hóa phi vật thể của một quốc gia.
Qua nhiều vòng thẩm định hồ sơ của Ban thư ký UNESCO, Hội đồng Chuyên gia…; sắp tới Hồ sơ Quốc gia Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ sẽ được UNESCO xem xét vinh danh tại kỳ họp lần thứ 8 của Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể sẽ diễn ra ở Baku, Cộng hòa Azerbaijan ngày 2/8 tháng 12/2013.
Điều đáng mừng là suốt trong quá trình xây dựng hồ sơ và đệ trình UNESCO, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ luôn được đánh giá cao. Trong Hội thảo quốc tế "Nghệ thuật Đờn ca tài tử và những lối hòa đàn ngẫu hứng" được tổ chức tại Tp HCM với sự tham gia của 150 đại biểu, trong đó có 7 tham luận đến từ các nước Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Singapore và Cộng hòa Síp, nhìn chung các chuyên gia âm nhạc, các nhà nghiên cứu văn hóa thế giới đã đánh giá cao giá trị của Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.
PGS.TS Lê Văn Toàn, Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia, Viện trưởng Viện Âm nhạc cho biết: "Hồ sơ Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được hoàn thiện và đệ trình UNESCO đúng hạn. Với những giá trị đặc sắc, tiêu biểu, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ có nhiều hy vọng sẽ được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại".
Không thể phủ nhận, dù "tuổi đời khá trẻ" nhưng loại hình Đờn ca tài tử Nam Bộ đã bước ra thế giới khá sớm. Khoảng đầu những năm 1960, một đĩa thu âm Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được GS -TSKH Trần Văn Khê giới thiệu với UNESCO. Sau đó, đĩa thu âm của nghệ nhân dân gian Bạch Huệ gồm 11 bài theo thể loại đờn ca tài tử có tiêu đề "Viet Nam traditions of the South" cũng được phát hành dưới thương hiệu Tuyển tập UNESCO...
Trong nhiều năm trở lại đây, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được quan tâm, đầu tư để bảo tồn và phát triển. Chỉ tính từ năm 2006 đến nay, nguồn kinh phí Nhà nước cho chương trình mục tiêu Quốc gia về văn hóa đã đầu tư hơn 1 tỷ đồng cho các dự án kiểm kê và bảo tồn Nghệ thuật Đờn ca tài tử. Tại Lễ hội đời sống dân gian Smithsonian lần thứ 41 được tổ chức tại Hoa Kỳ năm 2007, với sự trình diễn của 39 nghệ nhân Việt Nam, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được bạn bè quốc tế đánh giá rất cao...
Còn nhiều việc phải làm
Xét cho cùng, việc vinh danh di sản ở cấp độ nào cũng phải chú trọng tới công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản mang tính bền vững. Một trong những yêu cầu thiết yếu của UNESCO đối với mọi di sản đệ trình là nước sở tại phải xác định được chương trình hành động đúng đắn để bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
TS Nguyễn Thế Hùng, Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch khẳng định: "Bên cạnh việc tiếp tục đẩy mạnh công tác sưu tầm, nghiên cứu, nhận diện, tư liệu hóa kiểm kê, tổ chức tập huấn để nâng cao nhận thức cộng đồng, cần thúc đẩy công tác truyền dạy Đờn ca tài tử Nam Bộ với nhiều hình thức khác nhau". Cụ thể là bên cạnh phương thức truyền dạy truyền thống tại cộng đồng, truyền trao nghề nghiệp giữa nghệ nhân và trò hát, để Đờn ca tài tử phát triển bền vững cần xây dựng các chương trình giáo dục chính thức và ngoại khóa về loại hình di sản độc đáo này trong nhà trường.
Bên cạnh đó, hai chữ "Tài tử" ít nhiều vẫn còn nhiều cách hiểu, cách nhìn nhận khác nhau chưa thật sự "vẹn nghĩa tình" với di sản này, cần phải có phương thức tuyên truyền sao cho phải lẽ. Bởi chữ "Tài tử" ở đây không phải là để nói về những con người chơi nhạc, hát ca theo kiểu ngẫu hứng, thiếu chuyên nghiệp mà nói đúng ra là để chỉ tâm thế của người chơi đàn, không dùng nhạc để kiếm kế sinh nhai. Dù vậy, theo GS.TSKH Trần Văn Khê thì Đờn ca tài tử Nam Bộ là một sinh hoạt đặc trưng văn hóa bình dân nhưng trình độ âm nhạc của loại hình thực sự mang chất lượng cao bởi người đàn, người hát phải tập luyện thường xuyên và rất công phu, phải đạt đến trình độ nào đó mới có thể "phiêu linh", ngẫu hứng sáng tạo một cách hòa quyện với nhau. Hơn thế, đây là một loại hình của âm nhạc thính phòng, bởi nghệ thuật này do một nhóm người trình diễn cho một nhóm người nghe thường là trong không gian nhỏ hẹp, ấm cúng chứ không phải là nghệ thuật trước quảng trường hay trên những sân khấu hoành tráng…
Ngoài ra, cũng như nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể khác, hiện những tài tử đàn và tài tử ca của Đờn ca tài tử Nam Bộ đa số đều chưa được hưởng chính sách đãi ngộ nghệ nhân. Đấy là chưa nói, nguy cơ biến dạng di sản không phải là không đặt ra với Đờn ca tài tử Nam Bộ. Không ít những sáng tác mới cắt bỏ những câu thức, thể cách của những bài bản cổ, đã được công nhận và đi vào lòng công chúng nhiều thế hệ ít nhiều đặt ra những bài toán không dễ giải cho các nghệ nhân trình diễn Đờn ca tài tử Nam Bộ. Mối quan hệ giữa người đàn và người ca trong đời sống hiện đại cũng đặt ra những thách thức nhất định mà theo GS. TS Nguyễn Thuyết Phong là để bảo tồn và phát huy giá trị này của Đờn ca tài tử Nam Bộ cần phải quan tâm tới không gian tồn tại của loại hình này: "Người chơi và người thưởng thức phải thực sự là tri âm, tri kỷ"
