1. Nhiều người từng chất vấn Giáo sư Trần Văn Khê về việc ông là người Nam Bộ, lại sinh ra trong một gia đình đờn ca tài tử, vậy tại sao không lo toan để sớm tôn vinh loại hình nghệ thuật truyền thống của khu vực, địa phương mình. Nói vậy là họ có ý trách ông hình như quên mất "quê nhà" khi đã dồn nhiều tâm huyết, sức lực cho việc làm hồ sơ để UNESCO tôn vinh nhã nhạc cung đình Huế, ca trù, hát xoan, cồng chiêng Tây Nguyên.
Là người trong cuộc, Giáo sư Trần Văn Khê hiểu rất rõ cái khó trong cuộc vinh danh này. Sự thực, ban đầu, Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO) chỉ tôn vinh những di sản phi vật thể có tuổi đời vài ba trăm năm. Lúc đó, danh hiệu tôn vinh là "Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại". Tuy nhiên về sau, xét thấy, nếu chiếu theo tiêu chí này, rất ít di sản phi vật thể của các nước thỏa mãn, UNESCO đã điều chỉnh thành danh hiệu "Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại". Rõ ràng, giữa hai danh hiệu này có sự khác biệt rất rõ và sự phân biệt cao thấp cũng rất tế nhị. Tuy nhiên, nhờ sự điều chỉnh này, đờn ca tài tử mới có cơ hội được làm hồ sơ đệ trình, bởi xét riêng tuổi đời, loại hình nghệ thuật này mới hơn một trăm tuổi.
Quá trình làm hồ sơ đề nghị vinh danh đờn ca tài tử là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đệ trình lên UNESCO khá gian nan. Thoạt tiên, do cách làm chưa hợp lý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đờn ca tài tử được thể hiện như một loại hình nghệ thuật mang nhiều tính sân khấu hơn là một nghệ thuật được ra đời từ nhu cầu được "chơi", được giao lưu trong đời sống thường nhật của người Nam Bộ.
Tính ngẫu hứng, tài tử đã bị bỏ qua khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cử đoàn cán bộ (phần lớn là người miền Bắc) vào Nam Bộ tổ chức biểu diễn, thu âm để lấy tư liệu minh họa cho bộ hồ sơ. Trong tư cách là cố vấn cho dự án, Giáo sư Trần Văn Khê đã bày tỏ ý kiến phản đối về cách làm này, song mọi việc vẫn không thay đổi.
Lần trình hồ sơ đó thất bại còn có một nguyên nhân nữa - theo Giáo sư Trần Văn Khê - là chúng ta đã sai lầm về chiến thuật. Thay vì chỉ đệ trình riêng hồ sơ của đờn ca tài tử, chúng ta lại đưa kèm cả hồ sơ về hát xoan. Ban giám khảo năm đó không ưa nghệ thuật âm nhạc mà lại ưa thích lễ hội. Năm tiếp theo, đờn ca tài tử lại tiếp tục nhường bước để Lễ hội Hùng Vương được vinh danh.
Giáo sư Trần Văn Khê đơn ca bản “Ngũ đối hạ” trong phần giao lưu phục vụ một hội thảo quốc tế về nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ.
Sau vài lần thất bại như vậy, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và UBND thành phố Hồ Chí Minh đã phối hợp với các chuyên gia nghiên cứu, các nghệ nhân đờn ca tài tử ở Nam Bộ quyết tâm làm một bộ hồ sơ khác. Theo Giáo sư Trần Văn Khê, ngoài việc nâng cao chất lượng các băng tư liệu minh họa cho đờn ca tài tử, chúng ta còn nhắc lại với UNESCO về hai sự kiện đáng nhớ trong quá khứ liên quan tới đờn ca tài tử.
Sự kiện thứ nhất là năm 1963-1964, dù chưa có ý tưởng tôn vinh, nhưng lần đầu tiên UNESCO làm một đĩa nhạc tuyển tập những tiết mục xuất sắc của âm nhạc truyền thống phương Đông. Lần đó, Giáo sư Trần Văn Khê đã đưa vào đĩa nhạc một bản "Tứ đại oán" và một bài vọng cổ. Sự kiện thứ hai là năm 1972, Giáo sư Trần Văn Khê và nhạc sư Vĩnh Bảo đã được Đài phát thanh của Pháp mời sang biểu diễn đờn ca tài tử. Buổi biểu diễn đó đã tạo được tiếng vang lớn tới mức, sau sự kiện này, UNESCO đã bỏ tiền đề nghị Giáo sư Trần Văn Khê và nhạc sư Vĩnh Bảo tổ chức thu âm một buổi đờn ca tài tử ngay tại nhà Giáo sư. UNESCO đặt tựa đề cho đĩa hát này là "Cội nguồn âm nhạc". Đây là việc làm rất hy hữu, chưa từng diễn ra với các di sản khác đã được vinh danh của Việt Nam như nhã nhạc cung đình Huế, ca trù, hát xoan.
2. Phong trào khôi phục nghệ thuật đờn ca tài tử trong nhiều năm qua đã tạo cơ hội để hàng trăm câu lạc bộ đờn ca tài tử hình thành ở khắp các thôn, xóm, phường, quận, nhà văn hóa. Cùng với các cuộc thi lớn nhỏ được tổ chức và sự tham gia cổ súy của các phương tiện truyền thông đại chúng như đài phát thanh, đài truyền hình địa phương, Trung ương, đã có nhiều tay đờn, giọng ca khẳng định được vị trí. Song theo Giáo sư Trần Văn Khê, ông lo ngại về sự giảm sút của chất "tài tử", chất ngẫu hứng rất đặc trưng và cũng là yếu tố tạo nên hồn cốt của đờn ca tài tử hôm nay.
Giáo sư Trần Văn Khê nhớ lại, thời trước, vào những ngày nông nhàn, lúc trà dư tửu hậu, những người dân lại quây quần với nhau, khởi xướng chuyện "chơi tài tử". Không có chương trình, kịch bản, không có giới thiệu, mời chào, ai hát hay, đờn giỏi đều được mời biểu diễn. Thường thì để cho "xôm trò", người ta ca bản Bắc. Sau đó, để dịu nhẹ, trữ tình, họ chọn các bản Nam. Và thường thì các bản Oán bao giờ cũng day dứt, xao xuyến và giữ chân người nghe ở lại lâu nhất với cuộc chơi.
Tính "động" và liên tục sáng tạo là yếu tố mà Giáo sư Trần Văn Khê tâm đắc hơn cả ở đờn ca tài tử. Cũng là bản ấy, người ấy, nhưng không lần ca, lần đờn nào giống nhau. Có khi, chỉ một chữ thôi mà cách ca khác nhau đã lột tả những tâm trạng tinh tế riêng của mỗi người. Theo Giáo sư Trần Văn Khê, cũng giống như sự tuân theo những nguyên tắc của Dịch lý trong đời sống con người, đờn ca tài tử tạo được sự hài hòa giữa âm với dương, giữa kim và thổ. Ông bảo, trong dàn nhạc của đờn ca tài tử, đàn tranh là hành kim, đàn kìm là hành thổ. Ngay trong chuyện truyền nghề của loại hình nghệ thuật này, một nguyên tắc rất phổ biến "học thì chân phương mà đờn thì hoa lá" không phải ai cũng làm được.
Giáo sư Trần Văn Khê lo ngại sự giảm sút của chất "ngẫu hứng, tài tử" khi hiểu, thú chơi xưa khi ra đời trước hết để giãi bày lòng mình thì nay đã trở thành một loại hình nghệ thuật biểu diễn có tính cách mưu sinh. Ngày xưa người ta đờn ca tự do, thoải mái, không sợ đờn sai hay ca sai vì chỉ cốt "khoái mình", "khoái bạn", còn nay người ta chỉ lo đờn và ca sao cho vừa tai ban giám khảo một cuộc thi hay những thượng đế trả tiền cho họ. Vậy nên mới có chuyện, trong một cuộc chơi xưa, người chơi tài tử liếc mắt trêu nhau, ghẹo nhau hay thử tài nhau ở một nét đàn lệch nhịp, còn nay, người đàn mải miết trau chuốt ngón đàn cho đẹp, người ca chăm chắm giữ giọng ca cho cao, cho thanh; tính giao lưu, tương tác về tình cảm giữa những người "chơi tài tử" khi xưa gần như không còn.
Với Giáo sư Trần Văn Khê, trong truyền dạy nghệ thuật nói chung và âm nhạc dân tộc nói riêng, người ta thường mải mê sùng bái kỹ thuật mà quên mất việc gợi mở và truyền cảm hứng về tình yêu và sự cảm thụ nghệ thuật của trái tim. Kỹ thuật có thể khiến người khác nể phục, nhưng nghệ thuật mới là điều có sức ám ảnh, cảm hóa người nghe.
Hơn 50 năm giảng dạy âm nhạc ở Đại học Sorbone (Pháp), Giáo sư Trần Văn Khê vẫn đau đáu một tâm niệm, nhất thiết phải đưa âm nhạc vào học đường, đó là cách đi lâu dài và bền vững để phát triển nền văn hóa của một dân tộc
