Đọc câu thơ cũ nhớ người trăm năm

Tôi là một học trò miền Bắc, lớn lên ở miền Nam. Tôi biết đến ông hơi muộn hơn một chút, từ thời sinh viên, cách đây ¼ thế kỷ. Biết, và thích, có thể chỉ vì ông được xem như một "học trò thơ" miền Nam của Nguyễn Bính. Hai thầy trò gặp nhau năm 1946, khi Nguyễn Bính đang lưu lạc ở Miệt Thứ, huyện An Biên (nay thuộc Kiên Giang), và ông - khi đó đang là cậu học trò Trương Khương Trinh mới 17 tuổi...

Người miền Nam không mấy ai không biết đến ông. Bởi, cái tên soạn giả cải lương Hà Huy Hà suốt 60 năm qua đã gắn chặt với hàng chục vở cải lương, hàng chục  bài vọng cổ từng khiến các bà, các cô, dân mộ điệu từ hang cùng ngõ hẻm thị thành đến đồng quê hiu hắt tốn bao nhiêu là nước mắt. Cải lương của ông, vở nào cũng buồn thê thiết. Nhiều vở, tên tuồng đã hóa thành câu cửa miệng dân gian, thời phố phường chưa ồn ào nhiễu loạn bởi hip - hop, đồng quê chưa giật lẫy với lambada. Đó là những "Người vợ không bao giờ cưới", những "Áo cưới trước cổng chùa"… Thậm chí  "Người vợ không bao giờ cưới" có vai đào nữ là Sơn nữ Phà Ca thể hiện tính cách ấn tượng đến độ khán giả gọi luôn tuồng này là "Sơn nữ Phà Ca" - chỉ nhắc cái tên thôi coi như cũng đã đủ tôn vinh tác giả. Đây cũng là vai diễn đã giúp nghệ sĩ Thanh Nga giành giải Thanh Tâm năm 1957 và vượt lên thành nghệ sĩ cải lương số một của miền Nam. Sánh ngang với những soạn giả lẫy lừng như Năm Châu, Viễn Châu…; Hà Huy Hà còn được xem như người thầy lớn của cặp đôi soạn giả cải lương nổi tiếng một thời là Hà Triều - Hoa Phượng.

Rồi cũng ngần ấy thời gian, bao nhiêu lớp học trò miền Nam coi ông - nhà thơ Kiên Giang - như thần tượng. Cái thời choai choai, thương vay khóc mướn trộn lẫn "buồn là buồn Tư Mã, nhớ là nhớ Chiêu Quân" rồi cũng qua đi. Giữa bộn bề cơm áo ngày sau, bao nhiêu thế hệ cựu học trò mơ mộng ngày trước lại vịn vào câu thơ ông viết mà ngậm ngùi tiếc nuối cho một thuở. Rằng: "Hoa tím thôi cài lên áo trắng" - như tên bài thơ thê lương được coi là nổi tiếng nhất mà ông từng viết.

Tôi là một học trò miền Bắc, lớn lên ở miền Nam. Tôi biết đến ông hơi muộn hơn một chút, từ thời sinh viên, cách đây ¼ thế kỷ. Biết, và thích, có thể chỉ vì ông được xem như một "học trò thơ" miền Nam của Nguyễn Bính. Hai thầy trò gặp nhau năm 1946, khi Nguyễn Bính đang lưu lạc ở Miệt Thứ, huyện An Biên (nay thuộc Kiên Giang), và ông - khi đó đang là cậu học trò Trương Khương Trinh mới 17 tuổi.

Nhà báo Thiên Hà chăm sóc nhà thơ Kiên Giang những ngày trước khi nhà thơ tạ thế (31/10/2014).

Nhà báo Thiên Hà chăm sóc nhà thơ Kiên Giang những ngày trước khi nhà thơ tạ thế (31/10/2014).

Biết thần tượng Nguyễn Bính đang ở nhờ ông quản thủ địa bộ tên Lý, Trương Khương Trinh đi tìm. Người nhà ông Lý bảo Nguyễn Bính đang ngủ ngoài đình. Cậu bé chạy ra, thấy một người nằm ngủ ngày trong chiếc nóp, đánh bạo gọi dậy. Dụi mắt nhìn cậu học trò, câu đầu tiên Nguyễn Bính nói với nhà thơ Kiên Giang của tương lai là hỏi xin thuốc lá. Kiên Giang chìa ra gói Cotab còn 2 điếu. Hút xong, Nguyễn Bính cảm ơn bằng cách xé bao thuốc viết tặng cậu học trò 4 câu: "Có những dòng sông chảy rất mau/ Nhớ chi nghĩa bến với duyên cầu/ Lá vàng hoa đỏ trôi không kịp/ Lưu lạc ai ngờ lại gặp nhau". Vậy là thành nghĩa thầy trò.

Kiên Giang hỏi thi sĩ bậc thầy sao không ở nhà ông Lý nữa? Nguyễn Bính bảo rằng tại bà vợ ông này đẹp quá, lại cứ nằm trên võng mà ngâm thơ... Nguyễn Bính! Ông chồng phát ghen. Nguyễn Bính ngại quá, bỏ ra ngoài đình ngủ. Kiên Giang sực nhớ có căn nhà bỏ trống của một người giữ sân banh, bèn đưa Nguyễn Bính đến xin ở nhờ, thỉnh thoảng lại xin tiền mẹ mua đồ đến tiếp tế. Nguyễn Bính đặt cho căn nhà hoang một cái tên rất kêu là Mộc Kiều Trang. Cám cảnh ăn nhờ ở đậu, Nguyễn Bính viết thơ dán trước cửa: "Từ dạo về đây sống rất nghèo/ Bạn bè chỉ có gió trăng theo/ Những thằng bất nghĩa xin đừng đến/ Hãy để thềm ta xanh sắc rêu"…

Bài thơ "Tình Trắng" của Kiên Giang, tôi đọc vào tháng 7/1993, khi mới tốt nghiệp đại học. Đó chính là nguồn cảm hứng thôi thúc tôi làm một chuyến lang thang suốt 5 tháng trời, đi gần như khắp "hang cùng ngõ hẻm" của miền Tây sông nước. Và 18 năm sau, nó lại là cảm hứng cho hồi tưởng, giúp tôi viết bài ký "Về xứ Bốn Ngàn" in trên An ninh thế giới, số báo Xuân 2011.

Hơn một năm trước, tháng 9/2013, biết sức khỏe của nhà thơ, soạn giả Kiên Giang - Hà Huy Hà đã yếu hẳn, trong khi vẫn cứ ngày này qua tháng khác lang thang, nay chỗ này mai nơi khác, tôi đã nhờ một bằng hữu, anh Mai Bá Kiếm, phóng viên Báo Phụ nữ TP HCM đã nghỉ hưu, tìm ông và viết một bài về ông cho tôi đăng trên Chuyên đề Văn nghệ Công an. Lang thang cả tuần lễ, anh Kiếm mới tìm thấy ông đang rong ruổi trên một cái xe máy cà tàng ở đâu đó bên kia cầu Rạch Ông, quận 8. Đọc bài của Mai Bá Kiếm, biết ông được một lão bằng hữu giang hồ khác, nhà báo Thiên Hà trước ở Báo Công an TP HCM thường xuyên theo dõi, cưu mang, đón về nhà riêng ở quận 9 chăm sóc và bầu bạn. Tôi cảm thấy yên tâm hơn, dù vẫn rất ngậm ngùi cho số phận lang bạt cho đến tận cuối đời của thi sĩ tài hoa - người của một thời. Sau bài báo, có không ít nhà hảo tâm, bạn yêu thơ cũng đã đi tìm ông, mong muốn giúp đỡ ông ít tiền cho bớt khó. Trở về, họ đều lắc đầu. Từ thuở lắc lư gác trọ nơi xứ quê sông nước cùng Nguyễn Bính, Kiên Giang - Hà Huy Hà đã sớm coi bạc tiền chỉ bằng nửa con mắt. Câu thơ vỡ lòng mà ông viết, chắc nhiều người còn nhớ: "Tiền không là lá em ơi/ Tiền là giấy bạc của đời phồn hoa", Nguyễn Bính sửa lại: "Tiền là giấy bạc của đời in ra".

Không quan tâm đến tiền, nhà thơ Kiên Giang dường như chỉ say đắm một chữ tình. Ông có khá nhiều vợ, toàn những cô, những bà ngưỡng mộ thơ ông. Nhưng rồi chẳng sống được cùng ai lâu dài. Hội Sân khấu TP HCM đã từng quyên tiền tặng nhà tình nghĩa cho ông, nhưng ở chưa quen chỗ, ông đã bán, tiền đem cho ai không rõ, rồi quay về tá túc tại Hội Ái hữu Nghệ sĩ Sân khấu TP HCM nằm trên đường Cô Bắc, quận 1. Rồi sau đó, lầm tưởng mình mới 17 tuổi, ông lại đi bụi đúng nghĩa. Máu lang thang, 85 tuổi ông vẫn không bỏ được nên chẳng bà vợ nào chịu nổi. Tháng trước, ông về Kiên Giang, đi Cần Thơ rồi cầm theo một  mớ tiền lên Sài Gòn, bảo là để tìm thằng nhỏ bán vé số mà ông tình cờ quen bị tai nạn để giúp. Nhưng rồi, tìm chưa gặp, ông đã lên cơn  đột quỵ, vào bệnh viện một tuần thì mất vào ngày cuối cùng của tháng 10/2014…

Rất nhiều tao nhân mặc khách và bạn yêu thơ đã đến viếng ông, sau khi đọc thơ khóc ông của lão ký giả Thiên Hà. Nhân thế lại đành chia tay với một lang thang thi sĩ. Những người tài hoa, nổi tiếng, nghèo mà đầy chất hào sảng như ông quả thật không nhiều. Chỉ có họ mới hiểu hết câu trần gian là cõi tạm. Và theo tôi, cũng chỉ có họ mới thật sự đã sống đến kiệt cùng đời sống. Sống thật. Sống chậm. Sống đẹp. Bởi họ đã chẳng màng chi đến lợi danh hay những phập phù bất trắc của lẽ sinh tử trong đời.

Như trẻ thơ, họ chỉ sống vì yêu và để yêu - như một chuyện tình buồn chẳng bao giờ viên mãn.

Như câu thơ từ lâu lắm ông đã gửi lại cho đời...

Tình Trắng (Thơ Kiên Giang)

Cần Thơ ơi! Hỡi Cần Thơ
Vang bóng ngày xanh phủ bụi mờ
Ai nhặt giùm tôi bao kỷ niệm
Đã xây mồ dưới lớp hoa khô

Ngã tư Tham Tướng im chân mộng
Đôi guốc mòn luyến cát Tây Đô
Hàng bã đậu cao che mái nắng
Ngồi bên đường đợi tiếng trống vô

Xóm Chài ửng nét duyên thôn nữ
Gió thổi lồng bay áo túi hồng
Cô lái đò ngang cười chúm chím
Thầm trêu hàn sĩ lúc sang sông

Cô bán xôi vàng nghiêng nón lá
Nói thầm trong mắt với thư sinh
"Ráng lo ăn học em mua bán
Thi đỗ đừng quên áo vá manh"

Tàu chạy Phong Điền nhớ Cái Răng
Khói vườn xanh thẳm gợn sông trăng
Câu hò Vàm Xáng thương Ba Láng
Rạch Giá phải lòng gái Sóc Trăng

Cắm trại Long Tuyền mua vú sữa
Chia em quả mận, trái dừa tươi
Những ngày nghỉ học lên Bình Thuỷ
Viếng mộ Thủ Khoa hát giữa trời

Bãi trường tết không tiền về xứ
Ngồi bến xe khuya ngóng bạn bè
Em lén trao anh tiền bỏ ống
Nè! Anh lấy đỡ chút tiền xe...

Từ đó về quê rồi nghỉ học
Không bao giờ trở lại Cần Thơ
Con đường kỷ niệm mờ xa khuất
Trường cũ không còn đợi trống vô

Mười mấy năm sau anh trở lại
Với tâm hồn bạn thuở đồng song
Hỏi thăm người cũ, người ơn cũ
Mới biết rằng em đã có chồng

Bấm nút chuông reo ngoài cổng đá
Lá me vàng rụng tựa mưa bay
Bỗng dưng khăn trắng ra ngoài ngõ
Ngẩn mặt nhìn anh đứng lặng người

Em dẫn anh ra viếng mộ chồng
Giữa mùa vú sữa mới ra bông
Nhìn anh quỳ trước bia người khuất
Em kéo khăn tang ủ tấm lòng

Đứa nhỏ gọi anh bằng tiếng chú
Ngậm ngùi viết vội mấy vần thơ
Từ đây xin gọi em bằng chị
Đừng kể nhau nghe mộng học trò

Tiễn anh ra cổng với khăn tang
Với đứa con thơ, với lá vàng
Với chút tiền xe chưa trả lại
Với tình bạn cũ vẫn cao sang

Thôi nhé từ đây cách biệt rồi
Chị vào nuôi dạy trẻ mồ côi
Lâu lâu tôi viết thư thăm chị
Chị đọc hồn tôi giữa bụi đời

Nếu có đến nhà thăm chị nữa
Tôi mời thầy cũ xuống Tây Đô
Thăm cô trò gái thành sương phụ
Để khóc triền miên tuổi học trò!

Nguyễn Hồng Lam

Các tin khác

“Mật mã Đông Dương”: Phim tình báo tái xuất màn ảnh rộng

“Mật mã Đông Dương”: Phim tình báo tái xuất màn ảnh rộng

“Mật mã Đông Dương” - bộ phim lịch sử - tình báo được lấy cảm hứng từ một số chuyên án trong hơn 25.000 bộ hồ sơ chiến sĩ tình báo viên Việt Nam sẽ được Điện ảnh CAND sản xuất trong thời gian tới. Không chỉ là món quà tri ân sự hy sinh thầm lặng của lực lượng tình báo CAND, bộ phim còn ghi dấu sự “tái xuất” màn ảnh rộng, sau gần 40 năm vắng bóng của đề tài tình báo - một trong những chất liệu đặc biệt và khó khai thác nhất của điện ảnh Việt Nam.

Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong ngành sách không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để thích ứng với sự thay đổi của công nghệ và thói quen của độc giả. Với một dân tộc có tỷ lệ đọc sách khá thấp như Việt Nam thì chuyển đổi số được kỳ vọng là một cơ hội giúp ngành sách phát triển văn hóa đọc, bởi số hóa đã giúp sách "vượt qua giới hạn của sách giấy, kiến tạo những trải nghiệm tri thức đa chiều".

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Trước thềm lễ trao giải Oscar lần thứ 99 dự kiến diễn ra vào năm 2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ (AMPAS) vừa công bố những thay đổi mang tính bước ngoặt. Đây được đánh giá là một trong những sự lắng nghe cần thiết trong bối cảnh ngành công nghiệp điện ảnh đang thay đổi một cách nhanh chóng trước sức ép của trí tuệ nhân tạo (AI) và trải nghiệm ngày càng đa dạng trong cách thưởng thức nghệ thuật.

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Là một trong những gương mặt tiêu biểu dành trọn tâm huyết cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua ngôn ngữ sân khấu hiện đại, mới đây đạo diễn Vạn Nguyễn là người Việt đầu tiên được UNESCO Nhật Bản vinh danh “Đạo diễn vì sứ mệnh bảo tồn giá trị văn hóa UNESCO 2025”. Chuyên đề Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện cùng đạo diễn Vạn Nguyễn về hành trình bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa Việt.

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Trong hơn 20 năm qua, ông Nguyễn Lân Bình đã dày công nghiên cứu và tìm tòi được nhiều tư liệu quý giá về ông nội mình - học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Những tư liệu ấy đã góp phần quan trọng làm sáng rõ công lao, thành tựu quan trọng về học giả Nguyễn Văn Vĩnh đối với nền văn học, báo chí nước nhà, trong đó có sự phổ cập và phát triển chữ quốc ngữ với bản dịch “Truyện Kiều” được in lần đầu tiên ở miền Bắc vào năm 1913.

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

“Cuộc thi dịch Văn học Việt - Trung, Trung - Việt” năm 2026 vừa chính thức khởi động tại TP Hồ Chí Minh. Bước qua mùa giải thứ hai, cuộc thi không chỉ là nơi giao lưu văn chương giữa hai nước mà còn được kỳ vọng trở thành mảnh đất màu mỡ để phát hiện và bồi dưỡng những “mầm xanh” dịch thuật.

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Khi đến thăm họa sĩ Tô Chiêm sau cơn đột quỵ cách đây 2 năm, tôi không hình dung có một ngày lại được trò chuyện và chia sẻ với anh trong sự kiện trưng bày nghệ thuật “Khói” với tâm thế của một người họa sĩ điềm tĩnh trở lại với hội họa sau tất cả.

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Những năm gần đây, với sự ra đời của show diễn thực cảnh được tổ chức tại các địa điểm du lịch đã đem đến cho khán giả là khách du lịch nhiều trải nghiệm mới mẻ. Việc tổ chức các show diễn thực cảnh tại các địa chỉ du lịch nổi tiếng đang được xem là hoạt động tích cực không chỉ để thu hút khách du lịch mà còn là dấu ấn của sự kết nối giữa du lịch với văn hóa và di sản.

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Những năm gần đây, giới xuất bản thế giới đã liên tục cảnh báo về mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo (AI) đến quá trình sáng tạo, trong việc các “ông lớn công nghệ” sử dụng trái phép vô số tác phẩm để huấn luyện thuật toán cũng như thực trạng ngày càng khó phân biệt đâu là tác phẩm đến từ con người, đâu là sản phẩm đến từ máy móc…

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Giữa những ngày tháng tư lịch sử, một loạt sản phẩm âm nhạc mang tinh thần yêu nước ra mắt công chúng đã tạo nên điểm nhấn đặc biệt trong đời sống âm nhạc. Nỗ lực làm mới cảm hứng truyền thống bằng những sáng tạo độc đáo và hơi thở hiện đại góp phần lan tỏa tình yêu Tổ quốc một cách gần gũi và giàu cảm xúc.

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Việt Nam và New Zealand đã có hơn 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Tuy nhiên vẫn có một khoảng trống lớn trong giao lưu văn chương giữa hai nước. Không chờ đợi sự thúc đẩy và đầu tư từ phía Chính phủ hai bên, các nhà thơ của hai nước sau hơn một năm kết nối, đã tổ chức được bước đi đầu tiên khởi động cho việc giới thiệu tác phẩm văn chương cho nhau, và xúc tiến các hoạt động chung nhằm thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết và thấu hiểu tâm hồn của nhau.

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Trong nhiều thập kỷ, bảo tàng và các không gian di sản chủ yếu tồn tại như những “kho lưu trữ sống” - nơi hiện vật được bảo quản cẩn trọng, nhưng lại mang tính tĩnh, đôi khi tạo cảm giác xa cách với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Hành trình gieo những yêu thương

Hành trình gieo những yêu thương

Dọc dãy hành lang dài của bệnh viện, nghệ sĩ Nguyệt Thu trong bộ quần áo bệnh nhân đã chơi bản nhạc chữa lành "Secret garden". Giữa lằn ranh sinh tử, âm nhạc, kỳ diệu thay, đã giúp trái tim chị khỏe lại. Khán giả của chị là những bệnh nhân, bác sĩ...

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Theo thông lệ hàng năm, tạp chí “TIME” nổi tiếng của Mỹ vừa công bố danh sách “TIME100” của năm 2026, qua đó ghi dấu 100 cá nhân có sức ảnh hưởng toàn cầu. Những gương mặt này trải rộng ở đa dạng lĩnh vực, từ chính trị, đứng sau những nỗ lực tiên phong đến các nghệ sĩ và những nhà đổi mới. Điều nổi bật trong danh sách năm nay là sự góp mặt đông đảo của thế hệ trẻ.

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giữa không gian rực rỡ và tiếng nhạc Latin cuồng nhiệt tại thủ đô Manila, Philippines vào những ngày tháng 4 năm 2026, quốc kỳ Việt Nam đã ba lần được kéo lên ở vị trí cao nhất.

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Điện ảnh Việt được ví như người khổng lồ đang vươn vai thức giấc. Thế nhưng “người khổng lồ” ấy vẫn chưa có một “đại bản doanh” đúng nghĩa để thỏa sức tung hoành. Đôi chân “người khổng lồ” vẫn chật vật trong những phim trường nhỏ lẻ hoặc bối cảnh tạm bợ, quay xong rồi dỡ bỏ.

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Những năm gần đây, tại Hà Nội, mô hình sân khấu học đường đang được quan tâm, xây dựng như một hướng tiếp cận mới trong giáo dục thẩm mỹ cho lứa tuổi học sinh. Việc đưa nghệ thuật sân khấu đến với học đường không chỉ là "gieo mầm" tình yêu nghệ thuật cho thế hệ tương lai mà còn mở ra cơ hội cho ngành sân khấu khi đưa nghệ thuật đến gần hơn với thế hệ trẻ.