Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng nay, 5/8, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.
Đề nghị đưa vấn đề AI trong hoạt động xuất bản vào luật
Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, các đại biểu đánh giá rất cao và tán thành sự cần thiết sửa đổi. Tuy nhiên, một số ý kiến cũng cho rằng, nếu chỉ sửa một số vấn đề kỹ thuật thì có thể chưa bắt kịp xu thế phát triển. Các đại biểu đề nghị chuyển từ tư duy quản lý xuất bản phẩm sang quản trị hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số; nhấn mạnh đây là cách tiếp cận phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ.
Đánh giá các nội dung cụ thể, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (đoàn TP Hồ Chí Minh) cho rằng, dự thảo luật đã bổ sung nhiều khái niệm mới, nhưng còn một số khái niệm cần được làm rõ hơn.
Cụ thể, tại khoản 18, Điều 4 về "nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng" phạm vi quy định hiện nay còn quá rộng. Theo đại biểu, nếu mọi tài liệu độc lập, hoàn chỉnh được lưu trữ, phổ biến trên mạng đều có khả năng trở thành nội dung có tính chất xuất bản thì sẽ rất khó phân định ranh giới giữa xuất bản, báo chí, mạng xã hội, website, kho học liệu, cơ sở dữ liệu, nội dung do người dùng sáng tạo hay truyền thông doanh nghiệp.
Do đó, đại biểu đề nghị cần thiết kế theo ba tầng:
Tầng thứ nhất: Xuất bản phẩm, phải thông qua nhà xuất bản hoặc chủ thể được pháp luật cho phép xuất bản.
Tầng thứ hai: Nội dung có tính chất xuất bản, là nội dung hoàn chỉnh, độc lập, có cấu trúc tương đương xuất bản phẩm nhưng không thuộc tầng thứ nhất.
Tầng thứ ba: Nội dung thông tin thông thường trên Internet như bài đăng mạng xã hội, website, blog, diễn đàn, nội dung tương tác..., không điều chỉnh như hoạt động xuất bản.
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị đưa vấn đề AI trong hoạt động xuất bản vào luật, bởi đây là xu hướng không thể tránh khỏi và hiện nay đã được sử dụng rất phổ biến. Tại Điều 7 dự thảo luật đã đề cập chính sách đầu tư cho ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, nhưng mới dừng ở chính sách khuyến khích, chưa giải quyết trách nhiệm pháp lý.
"Trong 5-10 năm tới, AI có thể tham gia gần như toàn bộ chuỗi hoạt động, từ bản thảo, dịch thuật, biên tập, minh họa, thiết kế, sách nói, marketing đến phân phối", đại biểu nêu và đề nghị bổ sung nguyên tắc: "Việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản không làm thay đổi trách nhiệm của nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên và các chủ thể có liên quan đối với nội dung xuất bản phẩm theo quy định của luật này".
"Nên giao Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra trong trường hợp cần thiết; bảo vệ quyền tác giả; phòng, chống giả mạo; sử dụng hình ảnh, giọng nói tổng hợp; truy xuất nguồn gốc nội dung số. "Điểm cốt lõi là AI được phép hỗ trợ hoạt động xuất bản nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.
Qua phản ánh của cử tri và theo dõi tình hình thực tế hoạt động xuất bản tại địa phương, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy cho rằng, dự thảo luật vẫn chủ yếu tiếp cận theo phương thức quản lý, quản trị ngành xuất bản truyền thống.
"Mặc dù đã có những nội dung cụ thể hóa Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bản, song các quy định của dự thảo luật vẫn chưa theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ hiện đại cũng như yêu cầu đầu tư phát triển không gian văn hóa đọc", đại biểu nhận định.
Vì vậy, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề xuất bổ sung các quy định về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; ứng dụng AI trong khai thác, sử dụng dữ liệu số; đào tạo nguồn nhân lực và phát triển hệ sinh thái dữ liệu phục vụ hoạt động xuất bản.
Liên quan đến vấn đề này, đại biểu cũng nêu thực tế, hiện nay khi các doanh nghiệp phát triển các công cụ AI, trợ lý ảo thì đều phải sử dụng dữ liệu từ các nhà xuất bản hoặc từ các tác giả để huấn luyện hệ thống AI. Tuy nhiên, quy định về quyền tác giả đối với nhóm dữ liệu được sử dụng cho mục đích huấn luyện AI hiện vẫn chưa được làm rõ. Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật nghiên cứu, bổ sung các quy định phù hợp với thực tiễn phát triển hiện nay.
Tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động xuất bản
Trước đó, sáng cùng ngày, trình bày tờ trình dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản là cần thiết nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn và tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động xuất bản phát triển trong giai đoạn mới.
Theo đó, xuất bản không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo và phát huy sức mạnh mềm quốc gia.
Đáng chú ý, dự thảo luật chuyển từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu, hậu kiểm và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát, xử lý vi phạm.
Liên quan mô hình hoạt động, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết, dự thảo luật tạo lập cơ chế pháp lý về mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và bổ sung quy định về chính sách của Nhà nước trong việc đầu tư, xây dựng và phát triển tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia đa nền tảng, đa sản phẩm.
Theo Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia được hình thành sẽ góp phần tăng cường khả năng liên kết, tập trung nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước hình thành các tổ chức xuất bản có quy mô lớn, hoạt động đa nền tảng; hình thành hệ sinh thái xuất bản và phát triển công nghiệp nội dung.
Đặc biệt, dự thảo luật bổ sung các quy định chặt chẽ hơn về phòng, chống in lậu, in nối bản trái phép, làm xuất bản phẩm giả và vi phạm bản quyền trên môi trường số; xác định rõ trách nhiệm của các nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian.
Nêu quan điểm của cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết Ủy ban tán thành với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản.
Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định về mô hình tổ chức, cơ chế quản trị và phương thức hoạt động của cơ quan chủ lực quốc gia; đồng thời làm rõ nội hàm mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 12 với mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 7.
Về nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị rà soát kỹ lưỡng với các quy định của pháp luật về quản lý, cung cấp và sử dụng thông tin trên mạng và pháp luật có liên quan, bảo đảm không mâu thuẫn, chồng chéo và có tính khả thi.
Trong đó, theo cơ quan thẩm tra, cần bao quát đối với các nền tảng phát hành, nền tảng trung gian phát hành xuất bản phẩm xuyên biên giới cung cấp xuất bản phẩm vào thị trường Việt Nam.
Dự thảo luật quy định, cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia là nhà xuất bản hoạt động đa nền tảng, đa sản phẩm; có các đơn vị sự nghiệp trực thuộc hoặc doanh nghiệp thành viên hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, truyền thông; có cơ chế tài chính đặc thù và được thành lập phù hợp với chiến lược phát triển hoạt động xuất bản theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
