Đầu năm 2014, một cuốn sách tập hợp những bức tranh ký họa mang tên "Khoảnh khắc chiến trường" của Đại tá Lương Mạnh Tâm, nguyên Trưởng phòng Cảnh sát khu vực và Phong trào Bảo vệ An ninh Tổ quốc (Cục Cảnh sát quản lý hành chính - Tổng cục Cảnh sát, Bộ Công an), nguyên cán bộ An ninh Trung ương Cục Miền Nam do Nhà xuất bản Công an nhân dân ấn hành đã khiến người xem cả trong và ngoài giới mỹ thuật bất ngờ. Gần 400 bức tranh ký họa được chọn lọc từ hàng nghìn bức mà tác giả vẽ trong khoảng thời gian một thập niên (từ 1966 đến 1976) đã thực sự là một cuốn nhật ký bằng tranh chân thực, xúc động và đầy ấn tượng...
Đại tá, họa sĩ Lương Mạnh Tâm tiếp chúng tôi tại căn nhà giản dị trên phố Lê Đại Hành, Hà Nội. Đã bước vào tuổi thất thập, Đại tá Lương Mạnh Tâm vẫn giữ được sự minh mẫn, tác phong nhanh nhẹn, mặc dù ông có than phiền "mắt kém đi nhiều". Khi chúng tôi đến cũng là lúc ông đang dùng kính lúp để phân loại những cuộn phim chụp tại chiến trường năm xưa mà lâu nay đã được ông cất giữ cẩn thận trong những chiếc hộp sắt. Điều gây bất ngờ với chúng tôi là ngoài gia tài tranh ký họa, Đại tá Lương Mạnh Tâm còn giữ một kho ảnh tư liệu, chân dung có giá trị chụp từ những năm tháng ở chiến trường. Những bức ảnh được chụp bằng chiếc máy ảnh Canon cũ mà ông được trang bị từ những ngày đầu tham gia xây dựng tờ An ninh giải phóng miền Nam Việt Nam.
Đại tá Lương Mạnh Tâm chia sẻ, ông vô cùng bất ngờ và xúc động khi cầm trên tay cuốn sách tranh ký họa của mình. Đó thực sự là điều ông chưa bao giờ nghĩ tới. "Tôi không phải họa sĩ chuyên nghiệp. Tôi vẽ được nhờ cách "học mót" từ cụ giáo Châu, cụ giáo Tiện đến họa sĩ Vũ Văn Thu thôi". Việc vẽ với ông đơn thuần là tình yêu, sự say mê bắt nguồn từ năng khiếu bẩm sinh. Và bấy lâu nay, ông cất giữ những bức tranh vẽ trong những tháng ngày mưa bom bão đạn ấy cho riêng mình cùng những lá thư, kỷ vật của chiến tranh như giữ riêng một phần ký ức mà hầu hết những người chiến sĩ bước ra từ cuộc chiến như ông đều ít nhiều mang theo. Có lẽ những bức tranh ấy sẽ mãi ở trên nóc chiếc tủ gỗ đơn sơ như mấy chục năm nay và chúng ta sẽ không có cơ hội được chiêm ngưỡng nếu như không có Cuộc vận động sưu tầm và tuyên truyền kỷ vật lịch sử CAND…
Đại tá Lương Mạnh Tâm kể: "Là hội viên Câu lạc bộ hưu trí sĩ quan Công an nên tôi được phổ biến về Cuộc vận động sưu tầm và tuyên truyền kỷ vật lịch sử CAND. Ban đầu, tôi chỉ gửi tới Cuộc vận động cái giấy giới thiệu mà tôi giữ được. Sau, tôi mới hỏi các anh trong ban vận động là: "Các anh có lấy tranh ký họa thời kỳ kháng chiến chống Mỹ không" thì được các anh trả lời: "Bác có thì quý quá". Tôi mới yên tâm về soạn lại số tranh vẫn thường để trong hộp đại liên bằng sắt trên nóc tủ. Tôi nghĩ rằng, mình giờ ngoài 70 tuổi rồi, quỹ thời gian không còn nhiều. Tất cả những bức tranh ấy tôi đều vẽ về các chiến sĩ, đồng đội bằng cả trái tim, tấm lòng. Không có điều kiện bảo quản, trong gia đình lại không có ai theo ngành mỹ thuật nên chi bằng hiến tặng lại cho cuộc vận động. Tôi chỉ mong muốn rằng mình đóng góp được một phần nhỏ những hiện vật, bằng chứng cụ thể về các nhân vật, sự kiện lịch sử. Đây cũng là cách nhờ các anh giữ gìn hộ số tranh này".
Đại tá, họa sĩ Lương Mạnh Tâm (bên phải) và nhà thơ Đặng Vương Hưng, người tổ chức bản thảo cuốn “Khoảnh khắc chiến trường”.
Với 380 bức ký họa, cuốn "Khoảnh khắc chiến trường" của Đại tá Lương Mạnh Tâm được chia làm 3 phần: tranh cổ động, tranh chân dung và tranh phong cảnh. Những hình ảnh sống động, chân thực về cuộc sống, chiến đấu của những chiến sĩ CAND một thời hoa lửa đã hiện lên qua những nét vẽ tài hoa mà bình dị, mộc mạc nhưng ấn tượng. Trong ký ức của Đại tá Lương Mạnh Tâm thì những ngày tháng công tác tại Ban An ninh Trung ương Công an Cục Miền Nam không thể nào quên. Trong chiếc balô của ông khi ấy không bao giờ thiếu tập giấy và cây bút. Ông vẽ bất cứ khi nào rảnh rỗi, bằng bất cứ chất liệu nào có được: bút mực, bút chì, bút bi. Chính vì vậy, Lương Mạnh Tâm được đồng đội yêu mến gọi là anh Ba "họa sĩ".
Vì điều kiện chiến tranh phải di chuyển thường xuyên, để có thể thuận tiện mang bên mình nên hầu hết những bức tranh của ông thường có khổ nhỏ. Vẽ được bức nào, ông lại để trong túi nilon rồi cất vào hộp sắt đại liên và mang theo bên mình. Có những thời điểm chiến tranh khốc liệt như trong trận càn Đông Dương, một số bức tranh ông để dưới hầm đã bị mất vì hầm bị bom Mỹ đánh sập.
Với người chiến sĩ Công an Lương Mạnh Tâm khi ấy, vẽ là cách ông tìm được cho mình những phút giây bình yên giữa sự khốc liệt của chiến tranh. Còn là cách ông ghi nhớ những kỷ vật gắn bó, những đồng đội đã cùng chiến đấu và những vùng đất đã cưu mang các chiến sĩ như con em trong nhà.
Tranh cổ động của Lương Mạnh Tâm mềm mại, tình cảm. Nó rất ít khẩu hiệu mà là hình ảnh những người chiến sĩ tuần tra bảo vệ căn cứ trong cái xa xanh mênh mông bát ngát của rừng dừa, rừng đước, là dáng vóc mạnh mẽ của đoàn hành quân, là nét mặt hân hoan của người dân hăng say lao động…
Đã gần 40 năm trôi qua nhưng Đại tá Lương Mạnh Tâm vẫn rưng rưng xúc động khi nhớ lại kỷ niệm gắn bó với những bức tranh "để đời" của mình. Đó là bức "Chiều 30/4/1975 ở Tổng nha cảnh sát ngụy" ông vẽ khi là một trong những người đầu tiên có mặt tại thành phố mang tên Bác trong ngày lịch sử ấy. Ông kể, khi đó, ông đang công tác tại Ban liên lạc giao liên Z28 ở căn cứ Sa Mát thì được lệnh về ngay Sài Gòn. Theo lệnh, sáng sớm ngày 30/4/1975, Lương Mạnh Tâm cũng một đồng chí bảo vệ đi xe máy phóng thẳng từ căn cứ về Sài Gòn. Khi đó quân ta mới tiếp quản Tổng nha cảnh sát ngụy nên nơi này được kiểm soát khá gắt gao, nhưng với tư cách là họa sĩ, Lương Mạnh Tâm đã được ưu tiên vào trong. Trong niềm xúc động, bồi hồi khi quân ta chạm bàn tay vào chiến thắng, Lương Mạnh Tâm đã ký họa rất nhanh thời khắc lịch sử đó với hình ảnh cờ đỏ sao vàng tung bay trên nóc Tổng nha cảnh sát ngụy.
Và, một niềm vui nữa là 21 năm sau, bức tranh này đã được in trên bìa Tạp chí Văn hóa - Văn nghệ Công an (tiền thân của Chuyên đề Văn nghệ Công an ngày nay) số đặc biệt kỷ niệm ngày 30 tháng 4 năm 1996. Đến giờ ông vẫn giữ được số tạp chí đặc biệt này. "Tôi còn nhớ là ngày đó, anh Hữu Ước gửi tôi nhuận tranh tới 200.000 đồng, một số tiền khá lớn" - người họa sĩ già thú vị kể lại.
Tranh của Đại tá Lương Mạnh Tâm gây ấn tượng đặc biệt ở mảng ký họa chân dung, mà theo Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam - họa sĩ Trần Khánh Chương: "Lương Mạnh Tâm đã phác thảo nên những gương mặt rất sinh động, có hồn, gợi cảm và mềm mại. Nhìn qua bức vẽ chì ấy, tưởng như nó đơn giản nhưng luôn cần sự quan sát tỉ mỉ và say nghề". Nhân vật trong những bức tranh chân dung của Đại tá Lương Mạnh Tâm hầu hết là những đồng đội, đồng chí đã cùng ông vào sinh ra tử, là những bà, những mẹ, những em nhỏ ông gặp trên đường hành quân. Mỗi chân dung luôn được ông khai thác ở những góc độ riêng nhưng đều dạt dào tình cảm yêu mến. Trong đó, hai bức chân dung ký họa đầu tiên ông vẽ vào năm 1967, khi vừa được điều động chi viện cho chiến trường B là chân dung 2 "dũng sĩ diệt Mỹ" Hồng Thanh và Anh Sơn (tức Sơn "cụt"). Ông đã vẽ trong tình cảm mến mộ hai đồng đội của mình.
Sau này, "dũng sĩ diệt Mỹ" Hồng Thanh vẫn thường xuyên gửi thư cho ông và coi ông như một người anh trai. Một bức chân dung khác khá ấn tượng của Lương Mạnh Tâm là bức chân dung nữ phóng viên chiến trường Triệu Nhã Nam đang thảnh thơi cùng cậu con trai nhỏ trên cánh võng. Đại tá Lương Mạnh Tâm chia sẻ: Nhã Nam là người cùng ông làm tờ An ninh giải phóng Miền Nam Việt Nam, cũng chính là vợ của anh hùng Mười Chí cùng hoạt động ở vùng giải phóng.
Tuy thời gian dành cho hội họa không lâu so với một đời người nhưng Đại tá - họa sĩ Lương Mạnh Tâm đã kịp để lại cho lực lượng Công an nói chung và giới mỹ thuật nói riêng những kỷ vật vô giá…
