6/7 nhóm năng lực chưa đạt kỳ vọng của nhà tuyển dụng
Theo kết quả Báo cáo nâng tầm nhân lực Việt Nam 2026 với chủ đề ”Sinh viên ra trường đã sẵn sàng để thành công trong một thế giới đầy cơ hội mới” được công bố chiều ngày 8/10 tại Hà Nội, năng lực số là điểm duy nhất cử nhân mới ra trường đáp ứng được kỳ vọng của doanh nghiệp trong số 7 nhóm năng lực. Nhưng đây cũng là chuẩn đang được nâng lên nhanh nhất. Báo cáo do Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) phối hợp cùng Decision Lab thực hiện dựa trên kết quả khảo sát 375 nhà tuyển dụng và người ra quyết định tuyển dụng thuộc sáu nhóm ngành tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Nghiên cứu xem xét kỳ vọng của doanh nghiệp đối với sinh viên mới tốt nghiệp, mức độ đáp ứng trong thực tế và những điều kiện cần để thu hẹp khoảng cách giữa đại học và công việc.
Theo báo cáo, 7 nhóm năng lực của sinh viên mới ra trường đều được 74-86% nhà tuyển dụng coi trọng. Nhà tuyển dụng không đòi hỏi nhà trường phải chọn giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng mềm mà họ chọn cả hai. Tuy nhiên, khi nhìn vào các cử nhân mới thực sự làm việc, có 6/7 năng lực vẫn chưa đạt kỳ vọng. Khoảng thiếu hụt lớn nhất nằm ở quản lý thời gian (26 điểm phần trăm) và giải quyết vấn đề (23 điểm), sau đó là giao tiếp (12 điểm) và tính thích ứng (11 điểm). Riêng năng lực số nhỉnh hơn kỳ vọng 3 điểm và là năng lực duy nhất mà sinh viên tốt nghiệp cơ bản đã đáp ứng kỳ vọng. Đặc biệt, 83% nhà tuyển dụng cho biết AI đã hoặc đang bắt đầu làm thay đổi tiêu chí tuyển dụng nhưng họ không cần kỹ sư AI mà mong muốn cử nhân dùng thạo công cụ AI phổ biến hàng ngày hoặc biết đưa AI vào bài toán cụ thể trong công việc của mình", báo cáo nêu rõ.
Cũng theo kết quả báo cáo, điểm chung của những năng lực chưa đạt kỳ vọng là sự thiếu hụt lộ rõ khi cử nhân gặp phải công việc gấp, thông tin chưa đầy đủ và phải kết hợp với nhiều người để thực hiện. Lúc này doanh nghiệp cần nhân sự giữ đúng cam kết, báo cáo sớm khi việc có nguy cơ trễ hẹn và tự đề xuất phương án giải quyết thay vì chờ hướng dẫn chi tiết. Đặc biệt, theo các doanh nghiệp, quan hệ hợp tác giữa doanh nghiệp và nhà trường thực hiện chủ yếu ở khâu tuyển dụng khi có khoảng 59% doanh nghiệp nhận sinh viên thực tập nhưng chỉ có 15% tham gia góp ý chương trình đào tạo và 23% chưa hợp tác với bất kỳ trường đại học nào.
Ngoài ra, báo cáo cũng chỉ rõ, có hơn một nửa nhà tuyển dụng đánh giá cao bằng cấp quốc tế nhưng rất ít người coi riêng tấm bằng là yếu tố quyết định. Kinh nghiệm làm việc liên quan được 44% nhà tuyển dụng đánh giá là minh chứng có thể thay thế cho tấm bằng của một trường danh tiếng; chứng chỉ nghề nghiệp chiếm 26% cũng là một trong những minh chứng quan trọng...
Nhà trường và doanh nghiệp “đồng kiến tạo”
Chia sẻ về những dữ liệu nêu ra từ báo cáo, các chuyên gia cho rằng, sinh viên cần thay đổi cách tiếp cận, thay vì chỉ cố gắng có một bảng điểm đẹp, cần chủ động tích lũy những “bằng chứng năng lực” thông qua dự án, sản phẩm, trải nghiệm nghề nghiệp, hoạt động thực tế và những công việc liên quan đến chuyên ngành.
Từ góc độ doanh nghiệp tuyển dụng, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Truyền thông Lê cho biết, là người tuyển dụng và sử dụng nhân lực trong vòng 20 năm, bản thân ông nhận thấy có một sự thay đổi quan trọng, đó là thái độ, cách ứng xử và tư duy của người tham gia tuyển dụng đang có sự thay đổi. Trong đó, khoảng cách và thiếu hụt đáng chú ý của sinh viên mới tốt nghiệp nằm ở việc thiếu trải nghiệm. Doanh nghiệp cần người lao động hiểu văn hóa công ty, biết ứng xử phù hợp, có khả năng thích ứng với những tình huống bất ngờ và có thể làm việc nhóm, giải quyết các vấn đề phát sinh với khách hàng. Đây là những năng lực rất khó hình thành nếu sinh viên chỉ tiếp cận kiến thức trong lớp học. Bởi vậy, việc đưa người học vào môi trường thực tế từ sớm cần được coi là một bộ phận quan trọng của quá trình đào tạo.
Về giải pháp lâu dài, theo ông Lê Quốc Vinh, rất cần tinh thần trách nhiệm của doanh nghiệp. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp chỉ mong tuyển chọn ngay người phù hợp mà không chủ động đóng góp vào quá trình đào tạo con người ấy. Bên cạnh đó, cũng có những doanh nghiệp không biết phải làm thế nào để hợp tác đào tạo. Điều này đòi hỏi các nhà trường phải chủ động phối hợp với doanh nghiệp thuộc các nhóm ngành khác nhau để góp ý, phản hồi, tham gia đồng kiến tạo…
Bà Ngô Thị Ngọc Lan, Giám đốc Điều hành, Công ty cung cấp dịch vụ tuyển dụng nhân sự cấp trung và cấp cao Navigos Search cũng cho rằng, doanh nghiệp kỳ vọng ở người trẻ thái độ làm việc, khả năng gắn bó, sự bền bỉ vượt khó và kỹ năng giải quyết vấn đề. Trong khi đó, nhiều sinh viên mới ra trường còn hạn chế về quản trị thời gian, chưa biết ưu tiên công việc và còn lúng túng khi phải tự tìm phương án giải quyết vấn đề. Do đó, nhà trường cần tạo nhiều hơn những tình huống để sinh viên được “học bằng việc làm”, còn doanh nghiệp cần chủ động tham gia vào quá trình hình thành nguồn nhân lực thay vì chỉ chờ đến khi sinh viên tốt nghiệp mới tuyển người...
Từ góc độ của người làm công tác đào tạo, TS Nguyễn Thị Thu Anh, thành viên Hội đồng quốc gia giáo dục và phát triển nhân lực, nguyên Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội) cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc gắn kiến thức của người học vào thực tiễn. Theo TS Nguyễn Thị Thu Anh, chính sách của Nhà nước trong vấn đề này đã tương đối đầy đủ. Vấn đề còn lại là cần đẩy mạnh thực thi theo hướng cần sự chung tay của nhà trường, doanh nghiệp, nhà nước và đặc biệt là phụ huynh học sinh vào quá trình đào tạo để có sản phẩm đầu ra chất lượng.
