Chính sách hình sự của Việt Nam là xuyên suốt, mang tính nhân văn sâu sắc

Sáng 30/10, Báo Nông thôn ngày nay/Điện tử Dân Việt tổ chức Hội thảo “Nộp tiền khắc phục hậu quả án kinh tế: Hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng”.

Trước đó, Kết luận số 56-KL/TW ngày 24/6/2026 của Bộ Chính trị khóa XIV về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới cũng đặt ra định hướng sửa đổi chính sách hình sự trong lĩnh vực kinh tế, công nghệ theo hướng giảm hình phạt tù, tăng chế tài xử lý kinh tế, khuyến khích đầu tư nguồn lực vào phát triển kinh tế.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 ngày 24/8/2026 của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về hình sự và xử lý kỷ luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vì lợi ích chung.

Phát biểu tại hội thảo, nhà báo Nguyễn Văn Hoài, Tổng Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay/Dân Việt cho biết, Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa 16, đang thảo luận rất sôi nổi dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi với rất nhiều ý kiến trách nhiệm, tâm huyết, trong đó nội dung khắc phục hậu quả các vụ án vi phạm hình sự rất được quan tâm.

Vấn đề cốt lõi là xây dựng được cơ chế minh bạch, công bằng, vừa bảo đảm người vi phạm chịu trách nhiệm tương xứng, vừa khuyến khích khắc phục hậu quả thực chất, thu hồi tài sản và hạn chế lãng phí nguồn lực xã hội.

Tổng Biên tập Nguyễn Văn Hoài mong muốn, hội thảo không chỉ góp phần hoàn thiện chính sách, mà còn tiếp tục khẳng định trách nhiệm của báo chí trong việc kết nối thực tiễn với chính sách, thúc đẩy đối thoại và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.

Người phạm tội thực hiện trọn vẹn nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho Nhà nước và xã hội, được pháp luật ghi nhận qua các quyết định giảm nhẹ hình phạt hoặc áp dụng chính sách khoan hồng. Điều này tạo cơ hội để người vi phạm sớm trở lại hòa nhập cộng đồng, tiếp tục tái thiết hoạt động sản xuất, kinh doanh và đóng góp cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, việc ghi nhận nỗ lực khắc phục hậu quả cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật, bảo đảm đúng điều kiện, trình tự và thẩm quyền. Chính sách khoan hồng không đồng nghĩa với việc xem nhẹ hành vi phạm tội, mà cần gắn với trách nhiệm của người vi phạm, mức độ khắc phục thiệt hại và các căn cứ pháp lý cụ thể.

Phát biểu tại hội thảo, Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội đánh giá, việc ban hành Nghị quyết 37/2026 của Quốc hội có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới sáng tạo và ứng dụng khoa học công nghệ.

Chính sách này nhằm khuyến khích cán bộ, công chức, viên chức và doanh nghiệp mạnh dạn thực hiện nhiệm vụ, đầu tư sản xuất, kinh doanh vì lợi ích chung. Những trường hợp trong quá trình thực hiện có sai sót, thậm chí gây thất thoát tài sản Nhà nước nhưng không vụ lợi, tham nhũng, không có lỗi cố ý chủ quan và không gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cần được xem xét áp dụng cơ chế miễn trách nhiệm theo quy định.

Thực tế thời gian qua, một bộ phận cán bộ có năng lực, trình độ cao vướng vòng lao lý do sai phạm trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Điều này khiến nhiều người e ngại, né tránh trách nhiệm, dù biết công việc có lợi cho xã hội.

Đại biểu Phạm Văn Hòa nhìn nhận, Nghị quyết 37 sẽ góp phần khắc phục tâm lý trên, tạo cơ chế để cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Chính sách không chỉ hướng đến khu vực Nhà nước mà còn áp dụng với doanh nghiệp trong và ngoài nhà nước khi tham gia các hoạt động liên quan.

Đối với những trường hợp có hành vi tham nhũng, chiếm đoạt tài sản, người vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định. Tuy nhiên, việc thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, nhận trách nhiệm và khắc phục hậu quả cần được xem xét khi áp dụng chính sách khoan hồng. Cơ chế này có ý nghĩa thực tiễn, góp phần tạo môi trường thuận lợi để cán bộ và doanh nghiệp yên tâm thực hiện nhiệm vụ, đầu tư, sản xuất, kinh doanh, đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Tại hội thảo, Đại tá, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ, cần nhìn nhận vấn đề từ góc độ văn minh pháp lý và ý thức pháp luật. Mục tiêu của pháp luật không phải chủ yếu là trừng trị hay xử lý vi phạm, mà trước hết là xây dựng thiết chế bảo vệ con người, xã hội và các thể chế, qua đó phòng ngừa, răn đe, hạn chế hành vi vi phạm.

Xử lý chỉ là một khâu trong quá trình thực thi pháp luật, không phải mục đích cuối cùng. Sự hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng là nguyên tắc đã được khẳng định từ lâu và tiếp tục thể hiện trong pháp luật hình sự hiện hành.

Nghiêm trị đối với những người chủ mưu, cầm đầu, ngoan cố, nguy hiểm. Đồng thời khoan hồng đối với những người thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác và chủ động khắc phục hậu quả.

“Tôi từng là điều tra viên trong lĩnh vực án kinh tế, trực tiếp tham gia điều tra, xử lý nhiều vụ án, sau đó chuyển sang nghiên cứu và giảng dạy. Từ trải nghiệm thực tiễn, tôi nhận thấy việc xử lý một con người bằng các biện pháp tố tụng luôn cần được cân nhắc thận trọng. Bởi khi một người bị khởi tố, truy tố thì những tổn thất không chỉ nằm ở hậu quả pháp lý mà còn tác động trực tiếp đến uy tín, danh dự, cơ hội nghề nghiệp, quan hệ với khách hàng, đối tác và tương lai của họ”, Đại tá, PGS.TS Nguyễn Cảnh Thìn nhấn mạnh.

Từ góc nhìn đó, Đại tá, PGS.TS Nguyễn Cảnh Thìn cho rằng, việc khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế là cách tiếp cận nhân văn và phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay. Đây không phải là dung túng hay giảm nhẹ một cách tùy tiện, mà là tạo cơ hội để người vi phạm nhận thức sai lầm, khắc phục thiệt hại và có điều kiện sửa chữa, làm lại cuộc đời, tiếp tục đóng góp cho xã hội.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ khoan hồng với tha bổng, miễn trách nhiệm hình sự hay miễn chấp hành hình phạt. Người vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Việc chủ động khắc phục hậu quả là một căn cứ cần được xem xét khi đánh giá tính chất, mức độ vi phạm và quyết định hình thức xử lý phù hợp.

Cách tiếp cận phải bảo đảm không tạo ra nhận thức sai lệch rằng, cứ có tiền khắc phục là có thể tránh được trách nhiệm pháp lý. Điều đó cho thấy yêu cầu phải có tư duy quản trị mới, trong đó pháp luật vừa phải bảo đảm tính nghiêm minh, vừa tạo điều kiện để khơi dậy các nguồn lực tích cực trong xã hội.

Góp ý tại hội thảo, TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ cho biết, chính sách hình sự của Việt Nam là một chính sách xuyên suốt, mang tính nhân văn sâu sắc của Đảng, Nhà nước từ trước đến nay và luôn được điều chỉnh linh hoạt cho phù hợp trong từng thời kỳ.

Trước đây, do nhu cầu bảo vệ nền kinh tế và chế độ, chúng ta tăng nặng các chế tài hình sự với các pháp lệnh trừng trị tội phạm xâm phạm tài sản của Nhà nước. Tuy nhiên, ở thời bình, cách nhìn nhận vấn đề đã có sự thay đổi.

“Đơn cử như Nghị quyết 68 là một điểm sáng rất hay, đặc biệt là chủ trương không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, điều này cực kỳ quan trọng đối với kinh tế thị trường. Lấy ví dụ thực tế, khi một doanh nghiệp hoạt động bình thường, không may thị trường đóng băng khiến doanh nghiệp lâm vào cảnh khó khăn, nếu ngay lập tức bị quy kết là lừa đảo khách hàng rồi bị bắt giữ, xử lý hình sự thì điều đó sẽ tước đi cơ hội của những người đi tiên phong”, TS Đinh Văn Minh nhấn mạnh.

Cùng với đó, Nghị quyết 37 của Quốc hội đã đưa ra những quy định cụ thể, linh hoạt hơn như: Không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, hoặc miễn trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp cụ thể.

Trước đó đã có Nghị quyết 24 về việc phát huy tính tiên phong, dám nghĩ dám làm, tiếp nối bằng Quyết định số 22 của Ban Bí thư nhằm khuyến khích và bảo vệ cán bộ dám đổi mới. Điều đó cho thấy, sự nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng hệ thống pháp luật vừa nghiêm minh, vừa kiến tạo phát triển.

Bởi vậy, cần đổi mới một cách mạnh mẽ các quy định pháp luật trong việc hành xử thực tiễn, để làm sao đạt được mục tiêu nghiêm trị tội phạm, xử lý nghiêm minh nhưng không làm cản trở sự phát triển; xử lý nghiêm khắc nhưng mang tính nhân văn và tạo điều kiện cho kinh tế phát triển.