Câu trả lời còn bỏ ngỏ

Đầu tháng 8/2012, Hội đồng Lý luận phê bình Hội Nhà văn Việt Nam có tổ chức một cuộc hội thảo về dòng văn chương chống cái ác, chống tiêu cực tại thị xã Cửa Lò (Nghệ An). Hầu như mọi người đều cho rằng đây là một đặc điểm mới của văn chương đương đại. Chỉ có một ý kiến nhìn xuyên suốt lịch sử thì thấy đề tài văn chương này không mới, nó đã có trong lịch sử văn chương dân tộc từ lâu rồi...

Trên kênh truyền hình VTV1 giờ vàng đang chiếu bộ phim dài tập "Trò đời", dựa trên những tiểu thuyết, ký sự của cố nhà văn Vũ Trọng Phụng. Cái tên "Trò đời" có vẻ bao quát nói lên những thói hư tật xấu của xã hội Việt Nam nhố nhăng nửa tư bản nửa phong kiến đầu thế kỷ XX. Thực ra, cái tên phim này không mới bởi từ hơn thế kỷ trước, nhà văn Balzac (Pháp) đã có hẳn một bộ tiểu thuyết mang tên "Tấn trò đời". Bộ tiểu thuyết "Tấn trò đời" của Balzac dẫu vĩ đại, nhưng những tác phẩm của Vũ Trọng Phụng vẫn nổi tiếng với những đặc sắc riêng, mà đỉnh cao là hai kiệt tác "Số đỏ" và "Giông tố". Ở đây, tôi không có ý định so sánh nhà văn Balzac và nhà văn Vũ Trọng Phụng. Nhà văn Balzac thì đã rõ rồi, đó là một trong những vĩ nhân của văn chương nhân loại. Còn Vũ Trọng Phụng thì cũng có nhà phê bình đánh giá là nhà văn vĩ đại nhất của Việt Nam trong thế kỷ XX (?) Như thế thì cũng là tầm cỡ nhân loại rồi! Thôi thì mỗi người có một ánh sáng riêng. Đó là những nhân vật kỳ tài cả. Xếp ai nhất ai nhì khó lắm! Tôi cũng không có ý định đánh giá bộ phim "Trò đời" đang chiếu. Việc ấy để dành cho các nhà phê bình điện ảnh. Tôi chỉ nhân đây viết mấy dòng về một đề tài văn chương đã phát triển trong lịch sử văn học dân tộc, đề tài phê phán, tố cáo những cái xấu, cái ác trong xã hội. Có thời kỳ, chúng ta gọi là dòng văn học hiện thực phê phán. Còn hiện nay, chúng ta gọi là dòng văn chương chống tiêu cực.

Đầu tháng 8/2012, Hội đồng Lý luận phê bình Hội Nhà văn Việt Nam có tổ chức một cuộc hội thảo về dòng văn chương chống cái ác, chống tiêu cực tại thị xã Cửa Lò (Nghệ An). Hầu như mọi người đều cho rằng đây là một đặc điểm mới của văn chương đương đại. Chỉ có một ý kiến nhìn xuyên suốt lịch sử thì thấy đề tài văn chương này không mới, nó đã có trong lịch sử văn chương dân tộc từ lâu rồi.

Một cảnh trong phim "Trò đời" dựa trên một số tác phẩm của Vũ Trọng Phụng.

Một cảnh trong phim "Trò đời" dựa trên một số tác phẩm của Vũ Trọng Phụng.

Có lẽ, danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi, từ thế kỷ XV đã khai mở cho dòng văn chương này. Tôi nói, Nguyễn Trãi khai mở bởi thơ văn Nguyễn Trãi chưa có những tác phẩm trực tiếp phê phán cái xấu, tố cáo cái ác, nhưng những nỗi niềm thế sự của ông đã gián tiếp phê phán cái xấu cái ác. Chỉ gián tiếp phê phán thôi, chứ ông chưa trực tiếp tố cáo bởi ông còn bị giằng buộc bởi tư tưởng trung quân ái quốc. Dẫu vậy, những câu thơ thế sự của ông mang nặng nỗi buồn đau của riêng ông và của cả thời đại đã vang vọng đến muôn đời: “Phượng những tiếc cao, diều hãy liệng/ Hoa thời hay héo, cỏ thường tươi...''.

Cái thời đại mà đến khai quốc công thần, người luôn sát cánh cùng vua Lê Thái Tổ "nếm mật nằm gai", người quân sư, kiến trúc sư của cuộc kháng chiến, người thảo "Bình Ngô đại cáo" mà còn bị tru di tam tộc thì đúng là một xã hội điên rồ đến cùng cực. Văn chương lúc đó chỉ là tiếng kêu ai oán tuyệt vọng mà thôi. Đành ôm hận gửi đời sau giấu vào trang sách: ''Họa phúc có nguồn, phải đâu một buổi/ Anh hùng để hận hàng mấy nghìn năm...''.

May thay mà xã hội xoay vần, chỉ mấy chục năm sau chứ không phải đến mấy nghìn năm, vua Lê Thánh Tông đã minh oan cho ông: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê Tảo". Sáu trăm năm càng vằng vặc sáng... Ngẫm thấy lịch sử cũng công bằng: cái thắng thế tạm thời của kẻ xấu kẻ ác lại trở thành sự thất bại thảm hại để tiếng nhơ trong lịch sử, mặc dù đương thời nó rất vênh vang. Ai chớ bảo những giấc mơ của quần chúng nhân dân trong các truyện cổ tích chỉ là ảo tưởng tự đánh lừa mình. Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã có lý khi ông viết trong bài thơ "Đất nước", chương V của trường ca "Mặt đường khát vọng": ''Nhưng lạ lùng thay, nhân dân thông minh/ Không hề lừa ta dù ca dao, cổ tích/ Ta lớn lên bằng niềm tin rất thật/ Biết bao nhiêu hạnh phúc có trên đời/ Dẫu phải trải bao cay đắng dập vùi/ Rằng cô Tấm cũng về làm hoàng hậu...''.

Đầu thế kỷ XVII, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là một nhà thơ hiện thực lớn. Ông không chỉ thể hiện nỗi niềm thế sự, với cương vị của mình được cả vua chúa kính nể, ông đã cất tiếng phê phán, tố cáo những thói đời đen bạc, xấu xa:

- Còn bạc còn tiền còn đệ tử
Hết cơm hết rượu hết ông tôi!

- Thớt có tanh tao ruồi đổ đến
Gang không mật mỡ kiến bò chi?

- Được thời thân thích chen chân đến
Thất thế hương lư ngoảnh mặt đi...

Nhưng phải đến thế kỷ XVIII thì đề tài phê phán cái xấu cái ác của văn chương mới được kết tinh trong đại kiệt tác "Truyện Kiều". Bằng hệ thống hình tượng nhân vật phong phú, mỗi nhân vật có thân phận, số phận riêng biệt, bộ mặt xã hội thì xuất hiện từ thượng tầng đến vĩ mô, "Truyện Kiều" đã có sức khái quát, tố cáo lớn:

- Một ngày lạ thói sai pha
Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền

- Trong tay sẵn có đồng tiền
Mặc lòng đổi trắng thay đen khó gì

- Tính bài lót đó luồn đây
Có ba trăm lạng việc này mới xong...

Có lẽ bức tranh hiện thực của "Truyện Kiều" là rộng lớn và sâu sắc nhất trong những tác phẩm văn chương của nước ta. Giá trị phê phán và tố cáo của "Truyện Kiều" cũng đạt đến đỉnh cao nhất của tố cáo và phê phán, dẫu đầu thế kỷ XX (1930-1945) xu hướng hiện thực phê phán đã trở thành cả một dòng văn chương cuồn cuộn chảy.

Chả thế mà, Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến khi vịnh Kiều đã viết một câu thơ chơi đùa mà lưu truyền đến muôn đời: ''Có tiền việc ấy mà xong nhỉ/ Ngày trước làm quan cũng thế a?''.

Rồi đến đầu thế kỷ XX, như đã nói ở trên, văn chương chống cái xấu cái ác đã thành cả một dòng văn học hiện thực phê phán với nhiều tác phẩm có giá trị: "Tắt đèn", "Bước đường cùng", "Số đỏ", "Giông tố", "Chí phèo"... và nhiều tác giả đã lưu danh: Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao... mà tôi không có ý định phân tích sự thành công về nhiều mặt nghệ thuật viết tiểu thuyết đã được lịch sử văn chương và quần chúng độc giả nhiều thế hệ ghi nhận.

Đến dòng văn chương chống tiêu cực xuất hiện từ sau Đổi mới (1986) đến nay thì cũng chỉ là khởi đầu, thành tựu được kết tinh còn hạn chế. Những nhân vật điển hình, những tác phẩm lắng đọng được tài năng nhà văn và hơi thở của đời sống chưa thật nhiều, chưa thật nổi bật. Có thể kể: kịch Lưu Quang Vũ, tiểu thuyết "Đứng trước biển" (Nguyễn Mạnh Tuấn), "Mảnh đất lắm người nhiều ma" (Nguyễn Khắc Trường), truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Minh Châu... Điều gì đã cản trở để chúng ta chưa có những tác phẩm đỉnh cao của dòng văn học này? Theo tôi, câu trả lời chỉ là từ phía các nhà văn.

25/8/2013

Đ.Q.T.

Các tin khác

“Mật mã Đông Dương”: Phim tình báo tái xuất màn ảnh rộng

“Mật mã Đông Dương”: Phim tình báo tái xuất màn ảnh rộng

“Mật mã Đông Dương” - bộ phim lịch sử - tình báo được lấy cảm hứng từ một số chuyên án trong hơn 25.000 bộ hồ sơ chiến sĩ tình báo viên Việt Nam sẽ được Điện ảnh CAND sản xuất trong thời gian tới. Không chỉ là món quà tri ân sự hy sinh thầm lặng của lực lượng tình báo CAND, bộ phim còn ghi dấu sự “tái xuất” màn ảnh rộng, sau gần 40 năm vắng bóng của đề tài tình báo - một trong những chất liệu đặc biệt và khó khai thác nhất của điện ảnh Việt Nam.

Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Chuyển đổi số trong ngành sách: Gỡ điểm nghẽn công nghệ và tư duy

Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong ngành sách không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để thích ứng với sự thay đổi của công nghệ và thói quen của độc giả. Với một dân tộc có tỷ lệ đọc sách khá thấp như Việt Nam thì chuyển đổi số được kỳ vọng là một cơ hội giúp ngành sách phát triển văn hóa đọc, bởi số hóa đã giúp sách "vượt qua giới hạn của sách giấy, kiến tạo những trải nghiệm tri thức đa chiều".

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Trước thềm lễ trao giải Oscar lần thứ 99 dự kiến diễn ra vào năm 2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ (AMPAS) vừa công bố những thay đổi mang tính bước ngoặt. Đây được đánh giá là một trong những sự lắng nghe cần thiết trong bối cảnh ngành công nghiệp điện ảnh đang thay đổi một cách nhanh chóng trước sức ép của trí tuệ nhân tạo (AI) và trải nghiệm ngày càng đa dạng trong cách thưởng thức nghệ thuật.

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Là một trong những gương mặt tiêu biểu dành trọn tâm huyết cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua ngôn ngữ sân khấu hiện đại, mới đây đạo diễn Vạn Nguyễn là người Việt đầu tiên được UNESCO Nhật Bản vinh danh “Đạo diễn vì sứ mệnh bảo tồn giá trị văn hóa UNESCO 2025”. Chuyên đề Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện cùng đạo diễn Vạn Nguyễn về hành trình bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa Việt.

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Trong hơn 20 năm qua, ông Nguyễn Lân Bình đã dày công nghiên cứu và tìm tòi được nhiều tư liệu quý giá về ông nội mình - học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Những tư liệu ấy đã góp phần quan trọng làm sáng rõ công lao, thành tựu quan trọng về học giả Nguyễn Văn Vĩnh đối với nền văn học, báo chí nước nhà, trong đó có sự phổ cập và phát triển chữ quốc ngữ với bản dịch “Truyện Kiều” được in lần đầu tiên ở miền Bắc vào năm 1913.

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

“Cuộc thi dịch Văn học Việt - Trung, Trung - Việt” năm 2026 vừa chính thức khởi động tại TP Hồ Chí Minh. Bước qua mùa giải thứ hai, cuộc thi không chỉ là nơi giao lưu văn chương giữa hai nước mà còn được kỳ vọng trở thành mảnh đất màu mỡ để phát hiện và bồi dưỡng những “mầm xanh” dịch thuật.

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Khi đến thăm họa sĩ Tô Chiêm sau cơn đột quỵ cách đây 2 năm, tôi không hình dung có một ngày lại được trò chuyện và chia sẻ với anh trong sự kiện trưng bày nghệ thuật “Khói” với tâm thế của một người họa sĩ điềm tĩnh trở lại với hội họa sau tất cả.

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Những năm gần đây, với sự ra đời của show diễn thực cảnh được tổ chức tại các địa điểm du lịch đã đem đến cho khán giả là khách du lịch nhiều trải nghiệm mới mẻ. Việc tổ chức các show diễn thực cảnh tại các địa chỉ du lịch nổi tiếng đang được xem là hoạt động tích cực không chỉ để thu hút khách du lịch mà còn là dấu ấn của sự kết nối giữa du lịch với văn hóa và di sản.

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Những năm gần đây, giới xuất bản thế giới đã liên tục cảnh báo về mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo (AI) đến quá trình sáng tạo, trong việc các “ông lớn công nghệ” sử dụng trái phép vô số tác phẩm để huấn luyện thuật toán cũng như thực trạng ngày càng khó phân biệt đâu là tác phẩm đến từ con người, đâu là sản phẩm đến từ máy móc…

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Giữa những ngày tháng tư lịch sử, một loạt sản phẩm âm nhạc mang tinh thần yêu nước ra mắt công chúng đã tạo nên điểm nhấn đặc biệt trong đời sống âm nhạc. Nỗ lực làm mới cảm hứng truyền thống bằng những sáng tạo độc đáo và hơi thở hiện đại góp phần lan tỏa tình yêu Tổ quốc một cách gần gũi và giàu cảm xúc.

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Việt Nam và New Zealand đã có hơn 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Tuy nhiên vẫn có một khoảng trống lớn trong giao lưu văn chương giữa hai nước. Không chờ đợi sự thúc đẩy và đầu tư từ phía Chính phủ hai bên, các nhà thơ của hai nước sau hơn một năm kết nối, đã tổ chức được bước đi đầu tiên khởi động cho việc giới thiệu tác phẩm văn chương cho nhau, và xúc tiến các hoạt động chung nhằm thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết và thấu hiểu tâm hồn của nhau.

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Trong nhiều thập kỷ, bảo tàng và các không gian di sản chủ yếu tồn tại như những “kho lưu trữ sống” - nơi hiện vật được bảo quản cẩn trọng, nhưng lại mang tính tĩnh, đôi khi tạo cảm giác xa cách với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Hành trình gieo những yêu thương

Hành trình gieo những yêu thương

Dọc dãy hành lang dài của bệnh viện, nghệ sĩ Nguyệt Thu trong bộ quần áo bệnh nhân đã chơi bản nhạc chữa lành "Secret garden". Giữa lằn ranh sinh tử, âm nhạc, kỳ diệu thay, đã giúp trái tim chị khỏe lại. Khán giả của chị là những bệnh nhân, bác sĩ...

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Theo thông lệ hàng năm, tạp chí “TIME” nổi tiếng của Mỹ vừa công bố danh sách “TIME100” của năm 2026, qua đó ghi dấu 100 cá nhân có sức ảnh hưởng toàn cầu. Những gương mặt này trải rộng ở đa dạng lĩnh vực, từ chính trị, đứng sau những nỗ lực tiên phong đến các nghệ sĩ và những nhà đổi mới. Điều nổi bật trong danh sách năm nay là sự góp mặt đông đảo của thế hệ trẻ.

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giữa không gian rực rỡ và tiếng nhạc Latin cuồng nhiệt tại thủ đô Manila, Philippines vào những ngày tháng 4 năm 2026, quốc kỳ Việt Nam đã ba lần được kéo lên ở vị trí cao nhất.

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Điện ảnh Việt được ví như người khổng lồ đang vươn vai thức giấc. Thế nhưng “người khổng lồ” ấy vẫn chưa có một “đại bản doanh” đúng nghĩa để thỏa sức tung hoành. Đôi chân “người khổng lồ” vẫn chật vật trong những phim trường nhỏ lẻ hoặc bối cảnh tạm bợ, quay xong rồi dỡ bỏ.

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Những năm gần đây, tại Hà Nội, mô hình sân khấu học đường đang được quan tâm, xây dựng như một hướng tiếp cận mới trong giáo dục thẩm mỹ cho lứa tuổi học sinh. Việc đưa nghệ thuật sân khấu đến với học đường không chỉ là "gieo mầm" tình yêu nghệ thuật cho thế hệ tương lai mà còn mở ra cơ hội cho ngành sân khấu khi đưa nghệ thuật đến gần hơn với thế hệ trẻ.