Mấy năm trước buôn bán còn dễ, nhất là ngoài đường biên, bà con bên Áo, bên Đức kéo nhau sang ôm về từng đống hàng nhái, khen tuy hàng rởm nhưng vẫn đẹp và trên cả tuyệt vời là nó rất vừa với túi tiền dân nghèo.
Hồi đó, mỗi khi có xe sở thuế thình lình ập đến là một phen khắp chợ nháo nhác như gà gặp quạ, các bà các chị hớt hải ôm những thùng hàng chạy tứ tung, cảnh tượng thật nheo nhóc. Khu chợ hôm nay thì khỏi nói, khang trang bề thế. Con đường ra biên giới chia thành hai mảnh, bên trái là khu chợ cũ, bên phải là khu chợ mới vừa tổ chức lễ khánh thành tháng trước.
Hôm đó dân phố đến dự rất đông, ai cũng trầm trồ khi thấy hàng trăm tà áo dài Hà Nội bước ra vui vẻ chào khách, các bà nhà ta chẳng khác nào tiên giáng trần, chiếc áo dài ông bà để lại xem ra thật lợi hại. Ngài thị trưởng hôm ấy đóng bộ cùng mấy nhân vật quan trọng khác cầm kéo cắt băng mở cổng chợ, và sau đó là một bài diễn văn nồng nhiệt chúc mừng sự phồn vinh của thị trấn.
Ông khẳng định sự đóng góp có ích của bà con người Việt, đồng thời tuyên dương tấm gương sáng của ông giám đốc chợ Trần Bình, người đã có công đầu khai mở cái chợ này và giờ đây tiếp tục đưa nó lên một quy mô mới. Hàng phố vỗ tay thì thào, khóa tới nhất định phải bầu Trần Bình làm dân biểu Hội đồng thị trấn Vyssibrốt.
Chẳng qua nó cũng chỉ là một nơi để buôn bán thêm ổn định, từ tinh mơ sáng đã bảo nhau chất hàng lên xe, sẩm tối giục nhau dọn hàng, tản mát mỗi người một ngả, có người về nghỉ ở những ngôi nhà làm tạm để cho thuê trong các góc rừng, có người phải về xa cả trăm cây số. Vất vả nhất là vào những mùa đông gió tuyết. Trong mỗi quầy quây vuông như cái hộp gạch hàng họ chất cao ngập đầu, quần áo thì móc trên dây, còn đồ tạp hóa la liệt dưới sạp, riêng hàng nhái được nhét kín dưới gầm.
Tại đây tôi đã gặp vài ba đồng hương, tôi vừa bước vào chợ là họ nhận ra ngay. Vậy mà mình thì nhớ nhớ quên quên, lắm lúc phải đợi chuyện trò hồi lâu mới kịp vỡ ra là ai. Cô chú Xuân Hoàn tay bắt mặt mừng, xa quê gặp được người thân là một cái vui hiếm lắm. Đôi này hồi còn ở nhà, học xong đại học kéo nhau về quê công tác, vợ một sở, chồng một sở, đến ngày chia tỉnh bỗng hóa thành kẻ Bắc người
Cô vợ quắc mắt, lúc nhập bảo nhập vào mới có thế mạnh, lúc chia lại bảo phải chia ra mới tìm được thế mạnh. Nói thế nào cũng được, không khéo đói cả lũ với nhau. Lần này tôi bỏ biên chế đi thăm thú một chuyến xem sao, bố con cứ đợi ở nhà. Rồi cô ấy đi thật, đầu tiên còn qua Đức qua Hung, sau mới quyết định cắm sào ở đây.
Đúng một năm sau hiện về, vứt tiền ra mua một miếng đất bảy chục mét vuông ở ngã sáu thành phố Kinh Bắc, bỏ đấy cho chó ỉa hẹn một ngày trở lại, giờ thì phải dắt chồng con lên Bắc Giang chào thày mẹ họ mạc bên chồng rồi mang nhau đi cái đã.
Xuân nói với đứa con trai mười hai tuổi, bố mẹ thân cò lặn lội, sang đây chỉ có một mong ước lớn nhất là con phải quyết chí học hành để sớm nên người. Ở bên này nếu muốn học thì người ta cũng biết dạy. Thằng bé lúc ở nhà đã qua lớp năm, sang đây xin ngồi vào luôn lớp sáu, tiếng tăm chưa biết đến cả một câu chào, nhòm vào sách vở như nhòm vào mảnh bùa chú từ trên trời rơi xuống. Nó ngồi trong một lớp học toàn trẻ con Tây, chỉ mình nó ngọ nguậy cái đầu đen đôi mắt đen.
Nhiều đêm chong đèn hai mẹ con ôm nhau khóc. Nó kêu rống lên thổn thức, làm sao bây giờ hở mẹ, toán lý còn có những công thức, những con số để con luận ra chứ những môn khác con không thể hiểu nổi! Thằng bé trở nên lì lợm, lắm lúc nhìn nó mà lo, không biết nó đang nghĩ những gì trong cái đầu trọc lốc kia.
Cũng may các thầy giáo trong trường là những người biết chờ đợi, họ gần gụi nâng đỡ cháu từng ngày. Đến cuối năm bất ngờ nó bật ra tiếng như người câm biết nói, nói nhanh và chuẩn như mọi đứa trẻ xung quanh. Rồi bắt đầu từ đó nó vượt lên thành một trong mấy đứa đứng đầu lớp, kết thúc năm học đầu tiên nó được bằng khen có nhiều cố gắng trong học tập, là một cầu thủ có phong cách trên sân bãi, là quán quân cờ vua toàn khối.
Sang cuối lớp bảy, một hôm thày chủ nhiệm lớp lò dò tìm tới thăm gia đình, ông ấy đến để báo tin sắp cho Tùng lên Trécké Buđôvítse để thi vào lớp tám trường chuyên chỉ dành cho các học sinh có tài năng của tỉnh. Mẹ lại ôm con khóc, lần này thì chỉ có mẹ khóc, còn thằng con thì cười. Hôm nó lên tỉnh thi, hai vợ chồng dắt con tới tận cổng trường, đợi nó leo lên ngồi yên chỗ trên xe thì quay ra chợ.
Một tháng sau ông thầy lại đến báo tin, Tùng của ông bà là một trong hai đứa của thị trấn đã trúng tuyển, hết hè này là nó xa nhà, và tôi biết nó sẽ còn đi rất xa.
Tôi ngồi giữa cái chợ Việt lạc lõng xào xạc, lặng lẽ ngắm nhìn khuôn mặt dầu dãi của người em gái mà thấy lòng lẫn lộn vui buồn. Một người em gái về làm dâu ở vùng Lạng Giang quê tôi, khôn ngoan tần tảo khiến ta phải kính nể.
Vào mấy ngày cuối, Trần Bình lấy xe đưa tôi sang thăm nước Áo. Đường tới Viên là con đường hai chiều, mạch máu lớn của châu Âu, từ đây ngược lên có thể phóng một lèo qua Đức tới Hà Lan, Đan Mạch, lại có thể xuôi xuống ý, sang Pháp và Thụy Sĩ. Đồi núi chen lẫn ruộng đồng, những đàn bò ung dung gặm cỏ, hoa cải rực vàng bên đường, là loài cải cay trồng để lấy hạt làm mù tạt, một gia vị không thể thiếu trong các bữa ăn. Thành Viên cổ kính, những cung điện, những dinh thự, nhà thờ, nhà hát và phố phường hết thảy đều toát lên một vẻ bình yên khiến ai cũng phải thèm muốn. Người Viên đi lại ăn mặc nhũn nhặn, không cầu kỳ phô phang nhưng trong cung cách vẫn không giấu nổi vẻ quý phái kín đáo.
Hôm sau trên đường về, lúc sắp đến nhà, tôi nói với Trần Bình, hình như vợ chồng Hoàn Xuân ở đâu đây, ta tạt vào một lát cũng hay. Bình hưởng ứng liền, anh cầm máy di động báo cho họ biết là sắp có khách. Quay sang tôi anh bảo, nhà ấy lúc nào cũng sẵn bia, thấy hết là bà vợ bổ sung ngay. Hai vợ chồng đón chúng tôi từ ngoài dốc.
Chồng mặc sơmi đỏ thắm, vợ vận váy liền màu rêu, sạch sẽ và sang trọng. Trong ngôi nhà thấp như nhà kho đã thấy nhóm một bếp lửa lớn, củi thông cháy rừng rực, bên trên là nồi cháo gà đang sôi. Những chai bia, những con mực nướng thơm lừng đặt trên bàn.
Căn nhà như một cái ống dài, họ đã thuê của gia đình một người lính kiểm lâm, gian ngoài có làm thêm một gác xép, gian trong là buồng ngủ của vợ chồng, sau buồng ngủ là nhà tắm, khu vệ sinh. Những đống hòm xếp thành dãy dưới chân tường. Tôi ngồi đấy trước đống lửa, chả muốn ăn uống gì.
Nhìn lên bức ảnh lớn treo trước mặt, một chú bé mặc veston len kẻ carô màu sáng, đôi mắt sáng nhìn thẳng, nét mặt tươi nhưng không cười. Tôi hỏi thằng Tùng đâu? Đáp, giờ cháu đang ở bên ông nội trên đất Lạng Giang. "Bọn em cho cháu bay về thăm quê trước lúc nhập trường mới, ở nhà báo tin sang ông nội đang ốm nặng, mong được gặp cháu đích tôn từng ngày, phòng nhỡ có phải đi thì cũng yên lòng".
Tôi thấy Tùng đang nhìn tôi vừa nghiêm trang vừa có chút ngượng nghịu, ở nó có vẻ gì rất giống chú bé cầm tẩu trong bức sơn dầu của Picátxô. Tôi hình dung ra khung cảnh quê nhà, một sân ga nghèo, con tàu thở khói bụi mù mịt, một thằng bé phong phanh chiếc áo sơmi mỏng, chân xỏ đôi bata vải màu trắng đứng ngẩn ngơ ngó trời ngó đất. Rồi cu cậu lội tắt qua cánh đồng mầu, leo lên bờ con sông máng, bóng nó thấp thoáng sau những lũy tre nghèo.
Nó ngồi nghỉ chân dưới bóng cây dã hương nghìn năm tuổi, cây dã hương ấy là di sản vẻ vang nhất của quê nhà, là nơi nó đã gửi tuổi thơ mình ở đó, là những sáng bụng đói meo ôm sách theo chúng bạn đến trường ê a học chữ, là những chiều theo chân ông bà ra cổng làng đợi mẹ đợi cha. Là điểm xuất phát của một con đường xa mà nó đang bước lên trong niềm tin mà quê nhà đang gửi gắm trông đợi.
Chớm đông tôi về nước vì cảm thấy tuổi già đang tới, nghĩ đến cái lạnh của xứ người đã đủ sợ, cứ muốn ôm ngực mà ho khan.
Một đêm đang ngủ bỗng chuông điện thoại reo tôi lồm cồm bò dậy. Đầu dây đằng kia có giọng một người con gái, em đây, Xuân Vyssibrốt đây anh. Nhận ra rồi, có tin gì vui hay sao mà nửa đêm gọi về thế này. Ở nhà là đêm nhưng bên này vẫn đang còn chiều. Em báo tin bác mừng cháu Tùng của bác giật giải quán quân cờ carô toàn tỉnh, đang chuẩn bị đi dự thi toàn quốc. Ừ, con cái người ta chơi bời thế nào thì mình cũng phải bảo con cái mình học hỏi mà chơi bời thế ấy, cố gắng theo kịp thiên hạ trong chơi trong học, rộng hơn nữa là trong sống và biết đóng góp vào cuộc sống chung.
Đấy cũng là hội nhập. Anh nghe chuyện cháu theo kịp chúng bạn mà mừng, cũng chả dám mong nó nhất, nhất mệt lắm, cứ được như thằng bé, thủng thẳng thế là đã mừng, đấy cũng là một tin tốt lành gửi về cho bọn anh trong nước vào lúc năm mới đến.
Hà Nội, tháng Giêng năm 2010
