Nga đề xuất tiếp quản uranium của Iran: Phương án cũ trong cục diện mới

Truyền thông quốc tế mới đây dẫn lời Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi thông tin, phần lớn lượng uranium làm giàu của Iran nhiều khả năng vẫn đang được lưu trữ tại cơ sở hạt nhân Isfahan - nơi bị Mỹ không kích năm ngoái và ít bị tấn công dữ dội hơn trong cuộc xung đột nổ ra từ cuối tháng 2 vừa qua.

Reuters dẫn hình ảnh từ vệ tinh Airbus cho thấy, một chiếc xe tải chở 18 container màu xanh đi vào một đường hầm tại Trung tâm Công nghệ Hạt nhân Isfahan ngày 9/6/2025, ngay trước khi cuộc xung đột năm ngoái nổ ra. Những container đó, được cho là chứa uranium được làm giàu cao. Ước tính Iran hiện nắm giữ khoảng 440,9 kg uranium làm giàu tới mức 60%, một ngưỡng được đánh giá là tiệm cận mức có thể tiếp tục nâng lên cấp độ vũ khí.

“Các cuộc thanh sát của IAEA tại Isfahan đã kết thúc khi Israel phát động cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6/2025. Chúng tôi tin rằng một tỉ lệ lớn uranium được làm giàu cao của Iran đã được lưu trữ ở đó vào cùng thời điểm và nó vẫn ở Isfahan kể từ khi ấy. Những gì tôi chia sẻ với các bạn là ước tính tốt nhất”, ông Grossi nhấn mạnh.

Được biết, kể từ khi liên minh Mỹ - Israel phát động xung đột nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2, Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần yêu cầu Tehran từ bỏ kho dự trữ uranium đã làm giàu và đình chỉ việc làm giàu uranium như một điều kiện quan trọng của bất kỳ giải pháp hòa bình nào. Tuy vậy, sau nhiều đề xuất và cả đàm phán, các bên vẫn tồn tại nhiều bất đồng về vấn đề này.

Theo ông Grossi, Iran có chương trình hạt nhân nhỏ hơn nhiều vào 2015, khi nước này đồng ý kiềm chế hoạt động hạt nhân theo một thỏa thuận với sáu cường quốc, và chỉ sử dụng một loại máy ly tâm. Các cuộc đàm phán hiện nay là một “cuộc chơi hoàn toàn khác”, do Iran đã đạt bước tiến theo cấp số nhân, không chỉ trong việc làm giàu uranium mà còn ở việc sử dụng thế hệ máy ly tâm mới nhất, các hợp chất khác nhau và xây dựng thêm các cơ sở mới.

Trong bối cảnh đó, phương án đưa uranium làm giàu ra khỏi Iran, vốn từng được đề xuất trong các vòng đàm phán trước đây, đang được đưa trở lại. Theo The Times of India ngày 1/5, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã nêu khả năng Moskva có thể tiếp nhận và quản lý lượng uranium của Iran trong một cuộc trao đổi với Tổng thống Donald Trump. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov gọi đề xuất là một giải pháp rất tốt, nhấn mạnh sẽ hoàn toàn hợp tác để IAEA triển khai đầy đủ hoạt động giám sát.

IAEA cũng ra thông cáo nêu rõ, cơ quan này đang tiến hành các cuộc đàm phán với Nga và một số quốc gia khác về khả năng đưa uranium đã làm giàu ra khỏi Iran. Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi nhấn mạnh: ‘Đây là một chiến dịch phức tạp đòi hỏi hoặc một thỏa thuận chính trị hoặc một chiến dịch quân sự lớn của Mỹ trên lãnh thổ Iran. Điều quan trọng là số vật liệu đó phải được đưa ra khỏi Iran. Số uranium này có thể được trộn với các vật liệu khác nhằm giảm mức độ làm giàu”.

Ông Grossi tiết lộ, IAEA đã tham gia các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Mỹ - Iran vào tháng 2, nhưng không tham gia vào các cuộc đàm phán ngừng bắn gần đây do Pakistan làm trung gian. Cơ quan này đã thảo luận riêng với Mỹ và trao đổi không chính thức với Iran.

Về mặt kỹ thuật, nhiều chuyên gia cho rằng nếu được triển khai, phương án này có thể mang lại hiệu quả tức thời trong việc hạ nhiệt căng thẳng. Việc đưa uranium ra khỏi Iran đồng nghĩa với việc giảm khả năng Tehran nhanh chóng nâng mức làm giàu lên cấp độ vũ khí, từ đó giảm nguy cơ leo thang. Bên cạnh đó, đây cũng có thể là một bước đi tạo điều kiện để các bên nối lại đối thoại trong bối cảnh các kênh ngoại giao đang gặp nhiều khó khăn.

Ông Ruhollah Modabber, nhà khoa học chính trị và chuyên gia quan hệ quốc tế Iran phân tích với hãng tin TASS: “Nếu Tehran chọn Nga là bên trung gian chính, công khai tuyên bố điều đó và chuyển lượng uranium đã làm giàu của nước này sang Nga, Iran sẽ có vị thế tốt hơn để đạt được một thỏa thuận hòa bình ổn định và lâu dài với Mỹ”.

Chuyên gia này cũng phân tích, nếu ngay từ đầu, Tehran chấp nhận đề nghị hòa giải của Moskva và chuyển một nửa lượng uranium làm giàu cho Nga, tiến trình đàm phán với Washington có thể đã diễn ra nhanh hơn và mang lại kết quả có lợi hơn cho Iran.

Iran đã nhiều lần bác bỏ cáo buộc từ Mỹ rằng họ đang phát triển vũ khí hạt nhân. Tehran khẳng định họ có quyền phát triển chương trình nguyên tử vì mục đích hòa bình. Gần đây, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã có chuyến thăm Nga nhằm chuyển một thông điệp từ lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei tới Tổng thống Nga Vladimir Putin. 

Theo chuyên gia Ruhollah Modabber, thông điệp của lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei tái khẳng định cam kết của Iran trong việc mở rộng hợp tác với Nga. Do đó, đề xuất trên được cho là có thêm cơ sở chính trị để tiếp tục được thúc đẩy trong các kênh đối thoại song phương và đa phương.

Về phía Mỹ, theo các nguồn tin quốc tế, Tổng thống Donald Trump đã xác nhận có trao đổi với phía Nga về vấn đề này, nhưng không đặt ưu tiên cao đối với đề xuất. Ông được cho là nhấn mạnh Nga nên tập trung vào các vấn đề khác, trong đó có xung đột tại Ukraine.

Theo nhiều nhà phân tích chính trị quốc tế, đề xuất để Nga tiếp nhận uranium của Iran không đơn thuần là giải pháp kiểm soát vật liệu hạt nhân, mà còn hàm chứa yếu tố tái cấu trúc ảnh hưởng tại Trung Đông. Moskva đang muốn chứng minh rằng họ vẫn là một cường quốc không thể thiếu trong các vấn đề an ninh toàn cầu, bất chấp các áp lực và lệnh trừng phạt bủa vây từ phương Tây.

Nếu kịch bản này được triển khai, Nga sẽ không chỉ đóng vai trò trung gian mà còn trở thành người giữ chìa khóa đối với một trong những vấn đề nhạy cảm nhất của khu vực, giúp Moskva gia tăng đáng kể vị thế trong các cuộc đàm phán liên quan đến an ninh Trung Đông, đồng thời tạo thêm đòn bẩy trong quan hệ với phương Tây.

Chính vì vậy, phản ứng dè dặt của Mỹ không chỉ xuất phát từ lo ngại kỹ thuật, mà còn từ bài toán cân bằng ảnh hưởng. Dù không bác bỏ hoàn toàn, Mỹ cũng chưa phát tín hiệu sẵn sàng chấp nhận vai trò của Nga trong cơ chế kiểm soát uranium.

Có thể thấy, đề xuất để Nga tiếp nhận uranium làm giàu của Iran là một phương án có tính thực tế cao nhằm tháo gỡ bế tắc hạt nhân. Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị phức tạp của năm 2026, giải pháp này không còn đơn thuần là một cuộc vận chuyển vật liệu nhạy cảm, mà đã trở thành bài toán về lòng tin và gia tăng ảnh hưởng giữa các cường quốc. Do đó, khả năng triển khai vẫn phụ thuộc vào mức độ đồng thuận và sự nhượng bộ nhất định giữa các bên liên quan, trong khi các biến số địa chính trị và thực địa vẫn tiếp tục tác động đến tiến trình này.