Xuất khẩu nông sản: Cần cách làm ăn bài bản

Không phải mùa, hàng ít, lại thời tiết nắng nóng, thế nhưng những thuận lợi khách quan đó vẫn không giúp những người bán dưa hấu được suôn sẻ do ách tắc nên chất lượng giảm đáng kể. Lại hành trình mở tờ khai nhập khẩu để chở hàng về. Những chủ xe có mối trong nước thì tìm cách đưa về xuôi bán lại. Những xe hàng không có mối thì đổ đống cho những người bán hàng rong bày bên vỉa hè hoặc kéo trong xe đẩy đi bán lẻ.

Vị đắng dưa hấu chưa qua

Hằng năm, vào đúng vụ dưa hấu, mỗi ngày có từ 400 - 500 xe xếp hàng dài cả hàng mấy kilomet chờ thông quan. Vì lượng xe tải đổ về quá đông, trong khi thực chứa của bãi không thể đáp ứng được, đấy là chưa kể việc phải xếp hàng chờ mở tờ khai, nên việc nằm ở cửa khẩu vài ngày chờ thông quan là chuyện bình thường.

Điều đáng nói là trái cây của Việt Nam xuất sang Trung Quốc qua cửa khẩu Tân Thanh chủ yếu là trái cây tươi, chưa qua chế biến, không sử dụng chất bảo quản nên sau một hành trình dài hàng nghìn km theo dọc đất nước trong điều kiện nhiệt độ nóng nực, lại thêm việc phải xếp hàng chờ thông quan nên chất lượng dưa bị ảnh hưởng nghiêm trọng, nhiều xe dưa đã bốc mùi thối trong nắng nóng, khiến cho chủ hàng phải đổ cả xe, vừa mất tiền thu mua, lại mất tiền chuyên chở từ trong Nam ra Bắc, thiệt đơn thiệt kép. Chính vì vậy, đối với những quả không thể xuất sang Trung Quốc vì lý do chất lượng, chủ hàng liền tìm mọi cách để mở lại tờ khai, nhập lại hàng về Việt Nam với hy vọng vớt vát chút vốn.

Hầu hết dưa khi lên đến cửa khẩu, giá đều đã không được như tính toán ban đầu của các chủ hàng. Thường thì giá mua ở vườn của mỗi chủ hàng ở vào mức khoảng 3.000 đồng/kg, cước vận chuyển mất thêm khoảng 1.000 đồng nữa, tức vào khoảng 4.000 đồng/kg dưa hấu. Nếu được giá, bán bên kia biên giới 7.000 đồng/kg, là một mức lãi lớn mà nhiều chủ hàng mơ ước. Chính vì khoản lợi nhuận hấp dẫn này, mà nhiều chủ hàng cứ nhắm mắt đánh hàng sang, dù không hề có hợp đồng mua bán nào trước.

Cái kiểu mong chờ may rủi này khiến cho nhiều chủ hàng gặp quả đắng. Ví dụ một xe tải 30 tấn chi phí tổng cộng là khoảng 120 triệu đồng, thế nhưng khi cung quá nhiều, dù dưa đẹp, đảm bảo chất lượng nhưng bị ép giá, chủ hàng nào hoà vốn là điều may mắn, còn không may bị bạn hàng chê, trả giá 1.000 đồng/kg thì chỉ vớt vát được tiền cước, còn tiền vốn mất tong, chứ đừng nói đến công hay lãi.

Anh Nguyễn Văn Hiền (quê Bắc Giang), một người có thâm niên gom hàng ở cửa khẩu mang sang biên giới tiêu thụ cho biết: "Chính vì bị ách tắc nơi cửa khẩu, khi xe sang được bên kia, dưa xấu đi nhiều lắm. Gần như xe nào cũng có dưa bị loại, ít nhất là 10%, nhiều thì trên nửa xe, và cũng không ít trường hợp là nguyên cả xe. Nhiều chủ hàng cho xe quay ngược lại, chấp nhận phân loại lại hàng hoá: quả nào còn ngon thì bán lại cho thương lái đem về các tỉnh, những quả bị dập, mất cuống... thì bán lại cho mấy người bán rong. Họ cắt, gọt chỗ hỏng rồi rao bán chỉ với giá 1 - 2 ngàn đồng/quả", anh này nói.

Nỗi lo xuất khẩu quả vải đang tới

Anh Lê Sỹ Hân, Công ty TNHH Thành Phương, có trụ sở ở số 112, đường Hùng Vương, TP Lạng Sơn ngán ngẩm kể: Những ngày cao điểm, riêng Công ty Thành Phương cũng đã có khoảng 150 xe tải trọng từ 15 - 25 tấn xếp hàng chờ thông quan, để rồi đóng góp mấy xe cho dòng hàng bị trả trở lại. "Chúng tôi đã hợp đồng chặt chẽ với các chủ hàng bên Trung Quốc để mua hàng, nên hàng trả lại chủ yếu là vì kém chất lượng, không như nhiều chủ hàng khác, thấy lợi nhuận cao xuất hàng tù mù, chờ may rủi thì số lượng "quay đầu" về nước lại càng nhiều. Bên kia biên giới, các chủ hàng Trung Quốc liên kết lại cùng thống nhất một mức giá cả và chất lượng hàng hóa, nên nếu một chủ hàng đã chối từ thì DN Việt Nam khó lòng tìm được mối bán mà không bị ép giá, anh Hân cho biết.

Trao đổi với chúng tôi, ông Vy Mạnh Hồng, Chi cục phó Chi cục Hải quan cửa khẩu Tân Thanh chia sẻ: Đứng trước những thiệt hại của DN, Hải quan không có cách gì gỡ được vì khi các chủ hàng yêu cầu thông quan thì không thể chối.

"Hải quan cũng đã sang điều đình với phía bạn hàng Trung Quốc và phối kết hợp giải quyết, chứ không thể trực tiếp khuyến cáo đến các DN vì họ nằm rải rác trên khắp cả nước. Chúng tôi thật sự lo lắng tình trạng này sẽ tái diễn khi vụ vải đang đến gần", ông Hồng lo ngại.

Nông dân, doanh nghiệp đều thiệt hại

Cùng chung lo lắng, anh Nguyễn Hồng Minh, chuyên viên nghiệp vụ Chi cục Hải quan cửa khẩu Tân Thanh cho biết: Bãi đỗ xe chỉ chứa được 110 xe, nhưng vào mùa, có tới khoảng 500 xe xếp hàng nên quá tải. Có những ngày cao điểm, dù lực lượng hải quan đã làm việc hết tốc lực, thông tầm, nhưng tình hình vẫn không cải thiện được mấy.

Ví dụ như ngày 3/3, đã có trên 200 xe dưa hấu xuất khẩu, nhưng vẫn còn gần 300 xe đang nằm chờ trong khu vực cửa khẩu Tân Thanh, trong đó không ít xe đã nằm chờ từ mấy ngày trước. Nhiều xe dưa đã được đưa qua cửa khẩu nhưng lại tiếp tục phơi nắng ở bãi xe nước bạn, vì chưa có khách mua. Hay như số liệu thống kê của ngành Hải quan, từ ngày 26/1 đến ngày 27/1 vẫn còn trên 400 xe ôtô trọng tải lớn vận chuyển hoa quả từ nhiều vùng miền trong nước phải nằm chờ bên đường, kéo dài gần 3km.

"Thiết nghĩ, nếu các chủ hàng có đầy đủ thông tin thì họ chẳng dại gì đua nhau mang hàng lên để nhận lấy thua lỗ. Còn nếu giữa các DN có sự liên kết chặt chẽ để hợp đồng với các thương nhân bên Trung Quốc thì chắc chắn những mùa trái cây tiếp theo sẽ không xảy ra tình trạng này nữa", anh Minh nhận định.