Xử lý các vụ nhập khẩu trái phép phế thải nguy hại vẫn "nhẹ tay"

Hiện nay, luật pháp quốc tế và các nước tiên tiến về môi trường rất khắt khe, tuân thủ nghiêm khắc các quy tắc về nhập khẩu do vậy những hàng hóa, máy móc và nguyên vật liệu không còn giá trị sử dụng cần phải tiêu hủy. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt Nam lại câu kết, móc nối với các đối tác nước ngoài để cố ý hoặc "vô tình" nhập khẩu những hàng hóa này về Việt Nam nhằm mục đích tái sử dụng, trong đó có nhiều loại hàng, nguyên liệu cực kỳ độc hại, vi phạm nghiêm trọng các quy định về bảo vệ môi trường của Việt Nam.

Một số loại rác vượt rất nhiều lần giới hạn tiêu chuẩn chất lượng Việt Nam, như ắc quy chì, phế liệu chưa được làm sạch, rác thải điện tử chứa thủy ngân và chất độc, vải vụn dính dầu mỡ…, trong khi nhiều nước còn phải tìm đủ mọi cách, tốn kém rất nhiều tiền để "tống khứ" chất thải ra khỏi nước mình hoặc để tiêu hủy số chất thải này thì việc các doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu "hộ" họ về nước khiến họ được lợi về mọi mặt. Còn các doanh nghiệp Việt Nam thì được hưởng lợi hai mang, vừa được nhận tiền của nước xuất khẩu vừa kiếm được nguyên liệu để sản xuất, tái chế.

Chỉ tính riêng trong hai năm (từ tháng 5/2009 đến 5/2011), lực lượng Cảnh sát môi trường toàn quốc đã phát hiện 37 vụ việc dạng này, trong đó có tới 3.278 container chứa 56.618 tấn ắc quy chì phế thải và hàng hóa thuộc diện chất thải nguy hại đã nhập khẩu qua cảng biển, cửa khẩu.

Tình trạng này đặc biệt nóng bỏng tại các cảng biển của Hải Phòng, một trong những đầu mối cảng biển chính và lớn nhất tại Việt Nam với lượng hàng hóa xuất nhập khẩu rất lớn hàng ngày, trong đó bọn tội phạm đã lợi dụng để nhập khẩu chất thải nguy hại.

Theo báo cáo của các cơ quan chức năng, do các doanh nghiệp nhập khẩu bị lực lượng chức năng phát hiện, không cho nhập hàng hóa nên vào lúc cao điểm, tại các cảng trên địa bàn Hải Phòng đã ùn ứ hàng hóa độc hại nhập khẩu lên tới hàng nghìn container trong một thời gian dài, phân hủy và phát tán gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, và thiệt hại cho các đơn vị cảng về kho bãi, kinh tế rất lớn.

Điển hình là các vụ Công ty cổ phần Cửu Long - Vinashin (Hải Phòng) đã làm giả giấy tờ, nhập khẩu 21 máy biến thế cũ nát từ Hàn Quốc, được sản xuất từ những năm 60 của thế kỷ trước trong đó có 3 chiếc chứa dầu thải PCB cực độc hại với con người và môi trường; Công ty TNHH Trang Anh (Hải Phòng) và Công ty Sợi hóa học Thế kỷ Mới (Hải Dương) nhập khẩu 2.500 tấn thép phế liệu chưa được làm sạch; Công ty cổ phần Kim Chính (Hải Dương) nhập khẩu 74 container giấy phế liệu lẫn tạp chất; Công ty TNHH Sản xuất và thương mại Đại Đông và Công ty TNHH Thương mại và Sản xuất Cao Thắng (Bình Dương) câu kết với doanh nghiệp Đài Loan nhập khẩu hàng trăm tấn chất thải nguy hại…

Từ thực tiễn trinh sát, nắm tình hình và xử lý các vụ việc dạng ngày, lực lượng phòng chống tội phạm về môi trường đã phát hiện nhiều thủ đoạn hoạt động của các doanh nghiệp và đối tượng. Đó là việc các doanh nghiệp thường xuyên thay đổi về loại hình hoạt động, tên gọi và địa chỉ giao dịch, cách che giấu và đối phó với lực lượng chức năng. Một số doanh nghiệp trong nước đã câu kết với nhau và với đối tác nước ngoài, lách luật Việt Nam về tạm nhập, tái xuất, nhập khẩu phế liệu và tiêu chí về yếu tố làm sạch trong hàng hóa nhập khẩu, các điều kiện thông quan… để đưa chất độc hại từ nước ngoài vào.

Họ thường khai báo gian dối tên gọi của hàng hóa để hợp pháp hóa và đưa vào luồng được miễn kiểm tra. Hoặc nếu không được thì họ chấp nhận đưa hàng vào luồng phải bị kiểm tra xác suất nhưng lại hối lộ hoặc thông đồng với cán bộ làm công tác kiểm tra, lấy mẫu vật, giám định kết luận ở nơi nhập khẩu hàng hóa hoặc có hàng hóa tạm nhập, tái xuất đi qua.

Một thủ đoạn nữa, là doanh nghiệp câu kết với đối tác nước ngoài thuê tàu biển vận chuyển hàng độc hại tới Việt Nam . Khi tàu cập cảng, nếu các doanh nghiệp "đánh hơi" thấy nguy cơ bị bại lộ, dễ bị các các cơ quan chức năng xử lý thì sẵn sàng "bỏ của chạy lấy người", không công nhận đó là hàng hóa của mình để trốn tránh trách nhiệm khiến nhiều container hàng phế thải đã bị bỏ rơi tại cảng Hải Phòng trong thời gian qua…

Cơ quan chức năng muốn xác minh, xử lý cũng rất khó khăn vì các đầu mối đối tác ở nước ngoài thường là doanh nghiệp "ma", không có địa chỉ thật hoặc đã tuyên bố phá sản, không có quan hệ đối tác kinh tế với doanh nghiệp Việt Nam, còn doanh nghiệp Việt Nam thì viện lý do không có quan hệ về hợp đồng kinh tế, bị lừa… để phủi tay.

Thực tế cho thấy, tình trạng nhập khẩu trái phép phế thải nguy hại thời gian qua đã diễn ra rất nghiêm trọng. Các doanh nghiệp Việt Nam vừa tham lợi bất chính, vừa thể hiện sự thiếu hiểu biết và vô trách nhiệm rất đáng lên án đối với cộng đồng và môi trường.  Đồng thời, họ cũng gây thiệt hại kinh tế rất lớn cho các cảng nơi chứa hàng nhập về và tốn rất nhiều công sức, tiền bạc cho việc phát hiện, xác minh, giám định và xử lý của các cơ quan chức năng. Tuy nhiên, hầu hết các vụ này thì các đối tượng vi phạm chỉ mới bị xử lý ở mức xử phạt hành chính, buộc tái xuất hoặc tiêu hủy mà ít vụ bị xử lý hình sự.

Nguyên nhân là do thủ đoạn đối phó và lách luật của các đối tượng rất tinh vi và phức tạp. Hành lang pháp lý về môi trường của Việt Nam còn nhiều điểm chưa rõ ràng, đồng thời các quy định, chế tài về xử lý các hành vi vi phạm liên quan đến vấn đề này cũng chưa nghiêm khắc, chưa đủ độ răn đe cần thiết. Do vậy, đòi hỏi trong thời gian tới cần nhanh chóng hoàn thiện pháp luật, tăng cường kiểm tra, phát hiện và xử lý kiên quyết đối với hành vi nhập khẩu trái phép chất thải nguy hại nhằm bảo vệ kỷ cương pháp luật, bảo vệ môi trường và tránh nguy cơ về tình trạng nước ta trở thành bãi thải của các nước tiên tiến