PV: Mục đích chuyến thăm Việt Nam của ông là gì?
Ông Yukiya Amano: Việt Nam là đối tác quan trọng của IAEA. Việt Nam cũng tham gia những công ước quốc tế quan trọng về điện hạt nhân, đồng thời đang là Chủ tịch Hội đồng thống đốc IAEA. Vì vậy mục đích chuyến thăm Việt Nam của IAEA là trao đổi về mối quan hệ hợp tác song phương, các bước chuẩn bị ban đầu cho việc khởi động dự án hạt nhân Ninh Thuận. Trong thời gian ở Việt Nam, tôi cũng sẽ ghé thăm Bệnh viện Bạch Mai để đánh giá hiệu quả điều trị bệnh ung thư bằng các ứng dụng năng lượng nguyên tử, đồng thời tham quan địa điểm dự kiến xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên tại Ninh Thuận.
PV: Thưa ông, thế giới thay đổi nhận thức về điện hạt nhân như thế nào sau thảm họa Fukushima?
Ông Yukiya Amano: Sau tai nạn này, niềm tin của cộng đồng với điện hạt nhân bị suy giảm nghiêm trọng. Nước Đức thậm chí chấm dứt dùng điện hạt nhân. Nhiều người nghĩ rằng, điện hạt nhân không còn tương lai. Nhưng nhìn lại thì hiện nay, bức tranh đã khác, nhiều nước vẫn đặt niềm tin vào điện hạt nhân để đảm bảo an ninh năng lượng. So với các nguồn năng lượng khác, điện hạt nhân có ưu điểm như không sản sinh ra khí gây hiệu ứng nhà kính, nhiên liệu cho điện hạt nhân không thay đổi quá nhiều so với nhiên liệu hóa thạch, nguồn điện ổn định… Theo dự đoán, đến 2030, điện hạt nhân sẽ tăng trưởng thấp nhất là 17%. Điểm khác biệt lớn nhất giữa trước và sau thảm họa Fukushima là các nước đã chú trọng hơn đến yếu tố an toàn, với sự hỗ trợ của IAEA. Hiện nay, các nhà máy điện hạt nhân trên thế giới đã an toàn hơn rất nhiều.
PV: Việt Nam có kế hoạch xây dựng 2 nhà máy điện hạt nhân nhưng chưa có kinh nghiệm gì nên người dân có phần lo ngại. Ông có lời khuyên nào cho Việt Nam?
Ông Yukiya Amano: Hiện nay trên thế giới có 30 quốc gia phát triển điện hạt nhân. Ngoài ra, có nhiều quốc gia khác cũng đang muốn phát triển điện hạt nhân. IAEA sẽ hỗ trợ từng quốc gia, đặc biệt là quốc gia mới đi vào lĩnh vực này. IAEA đưa ra bộ hướng dẫn hữu dụng cho các quốc gia tham khảo trong bước đầu chuẩn bị như vấn đề xây dựng văn bản pháp quy, lựa chọn địa điểm, tham gia công ước quốc tế, đào tạo nhân lực… Việt Nam đã tham vấn IAEA ngay từ khi có ý định phát triển điện hạt nhân. Thời gian qua, Việt Nam đã có nhiều tiến bộ trong việc lập báo cáo khả thi, đào tạo nhân lực, tham gia công ước quốc tế… IAEA sẽ giúp đỡ Việt Nam phát triển điện hạt nhân Ninh Thuận.
PV: Cụ thể, IAEA sẽ giúp đỡ những gì, thưa ông?
Ông Yukiya Amano: IAEA đã mời các chuyên gia hàng đầu trên thế giới tới Việt Nam theo đề nghị của Việt Nam để thảo luận các vấn đề về cơ sở hạ tầng. Qua đó, IAEA biết Việt Nam cần gì và có thể giúp đỡ được những gì. Trước mắt, IAEA sẽ đưa đoàn công tác này sang Việt Nam thường niên. Hiện tại, IAEA cũng đang hỗ trợ Việt Nam thông qua các dự án hợp tác kĩ thuật. Trong 2012-2013, ngân sách dành cho các dự án này là 1 triệu Euro, trong đó tập trung vào hạ tầng điện hạt nhân. Ngoài ra, IAEA cũng hỗ trợ các dự án phi điện như nâng cấp hệ thống phòng thí nghiệm và liều chuẩn, dự án quản lý chất lượng thực phẩm cho xuất khẩu (quả thanh long)…
PV: Thông thường một quốc gia chưa có kinh nghiệm điện hạt nhân thì mất bao nhiêu năm để chuẩn bị hạ tầng? Theo ông, Việt Nam cần bao nhiêu thời gian nữa để khởi công xây dựng điện hạt nhân là tốt nhất?
Ông Yukiya Amano: IAEA đưa ra bộ hướng dẫn để các quốc gia tham khảo, chứ không phải là bắt buộc. Việt Nam nên tự xem xét, đánh giá hiện trạng phát triển của mình sau đó tham vấn ý kiến của IAEA để chúng tôi đưa ra lời khuyên cho phát triển hạ tầng. Không có khoảng thời gian cố định nào cho việc phát triển điện hạt nhân. Thông thường các quốc gia mất 10-15 năm, với một số nước thì khoảng thời gian này ngắn hơn hoặc dài hơn. Tuy nhiên, thời gian không phải là vấn đề chính, quan trọng là làm sao để chuẩn bị tốt nhất. Việt Nam cần chuẩn bị cẩn thận, tham vấn kỹ lưỡng, không nên vội vàng vì đây là một dự án lớn. Cần phát triển điện hạt nhân an toàn, bền vững vì Việt Nam sẽ sử dụng điện hạt nhân trong nhiều thập kỷ sắp tới.
PV: Làm thế nào để ngăn ngừa tai nạn điện hạt nhân, thưa ông? Nếu tai nạn xảy ra thì phải hành động thế nào?
Ông Yukiya Amano: Trước đây, bản thân IAEA và các quốc gia đều rất nỗ lực ngăn ngừa tai nạn điện hạt nhân. Sau Fukushima, châu Âu đã kiểm tra thử nghiệm nhằm kiểm tra xem các nhà máy điện hạt nhân có khả năng chống chịu tai nạn nghiêm trọng như lụt lội, động đất, lốc xoáy, sóng thần… hay không. Khi thấy cần phải cải thiện, tăng cường các đặc điểm an toàn nào, các quốc gia này đã tăng cường, cải thiện. Khi tham quan các quốc gia như Ấn Độ, Nam Phi, Nga…tôi nhận thấy, các kĩ thuật an toàn đã được thêm vào để nhà máy an toàn hơn. Nếu tai nạn đã xảy ra rồi, cần phải tăng cường các máy phát diezel lưu động để làm mát các lò phản ứng đồng thời cần có các phương tiện để ngăn ngừa phóng xạ phát tán.
PV: Xin cảm ơn ông