Đứng ở bờ sông, tôi nhận ra ngay cây đa to trên đê cao làng Viên Nội, nơi sơ tán của báo Cứu Quốc chúng tôi gần ba năm về trước, sau khi rút khỏi Hà Nội. Anh giao liên dẫn tôi đi qua Ngã Tư Vác trên đường 21B rồi đi thêm khoảng gần một kilômét đến làng Hoàng Trung. Văn phòng Thành uỷ Hà Nội đóng ở đây, trong một ngôi nhà gỗ của dân còn treo hoành phi, câu đối.
Anh Minh Tiến, Chánh Văn phòng Thành uỷ, đi công tác vắng. Anh Bùi Xuân Cường, cán bộ văn phòng, tiếp tôi. Trẻ, đẹp trai, đeo kính trắng, anh từng là một trong những đồng chí phụ trách phong trào học sinh kháng chiến ở nội thành Hà Nội. Anh mới ở nội thành Hà Nội ra, kể nhiều câu chuyện hay về cuộc đấu tranh của nhân dân Hà Nội, càng thôi thúc tôi chóng lên đường. Trung ương Đảng và Bộ Tổng Tư lệnh đã ra lệnh cho đảng bộ và lực lượng vũ trang Hà Nội "chuẩn bị chiến trường Hà Nội", và nhấn mạnh, Hà Nội không chỉ là địa bàn quan trọng bậc nhất địch chú ý, mà còn là chiến trường quan trọng của ta trong giai đoạn mới; phải nhanh chóng gây cơ sở chính trị rộng rãi, lập những "đội quân ngầm Thủ đô" và xây dựng những khu du kích mạnh ở ngoại thành Hà Nội.
Thành uỷ Hà Nội giao nhiệm vụ cho cơ quan Công an Hà Nội thu xếp chuyến đi vào ngoại thành cho tôi, cụ thể là đến quận 6 của ta là khu vực ngoại thành phía
Vượt qua sông Nhuệ, tôi đặt chân lên địa bàn quận 6 của Ủy ban Kháng chiến Hành chính Hà Nội. Tiếng xe quân sự Pháp chạy rầm rầm trên đường số 1 vọng đến. Từ sân bay Bạch Mai, những quả đạn pháo sáng vọt lên không trung. Quân Pháp lập tuyến phòng thủ Nam Hà Nội do Tiểu khu Nam chỉ huy gồm các đồn Văn Điển, Quang Bằng, Đuôi Cá, Vĩnh Tuy, Đông Phù… nhằm ngăn chặn cán bộ, bộ đội, du kích của ta ra vào Hà Nội. Các đồn trong tiểu khu cách nhau từ 3 đến 5 kilômét để sẵn sàng chi viện cho nhau. Địch thường xuyên đi càn quét, bắn giết, lùng sục cán bộ ta.
Đồng chí Hồng Hà đứng trước miếu Tứ Kỳ, nơi có hầm bí mật nuôi giấu cán bộ trong kháng chiến.
Nhân dân ngoại thành sau một thời gian đi tản cư nay đã trở về dọn dẹp nhà cửa, khôi phục sản xuất. Cán bộ, bộ đội, du kích cũng theo về bám đất, bám dân. Các chi bộ Đảng hoạt động trở lại. Các đội du kích chiến đấu bảo vệ nhân dân, phối hợp với các chiến sĩ Công an phá tề, trừ gian, bắt một số lý trưởng, phó lý làm việc cho Pháp đưa ra vùng tự do của ta. Nhiều thôn xóm đào hầm bí mật để nuôi giấu cán bộ, bộ đội. Kỳ công nhất là việc đào hầm bí mật ở hậu cung miếu Gàn, thuộc thôn Bằng B, giữa một rặng cây lớn. Hầm rộng khoảng hơn 10 mét vuông là nơi chứa vũ khí, hội họp và nuôi giấu cán bộ ra vào Hà Nội. Hầm có nhiều ngách thông ra cánh đồng.
Trong số cán bộ, chiến sĩ của quận 6 có anh Quốc, nhân dân địa phương quen gọi là Quốc Lùn hay Quốc Lủi. Người thấp, vóc đậm, mưu trí, gan dạ, bắn súng giỏi, thoắt đến, thoắt đi rất nhanh, gây nhiều khó khăn cho quân Pháp. Anh được nhân dân yêu mến. Tôi gặp anh lúc nào cũng mặc bộ nâu sồng, vai khoác một tay nải. Anh trạc 23-24 tuổi, chiến đấu khắp một vùng quận 6. Tên khai sinh của anh là Trần Ngọc Linh, người làng Quỳnh Lôi.
Tiểu khu Nam Hà Nội của Pháp có một tên quan ba khét tiếng khát máu, nhân dân địa phượng gọi hắn là Đội Lùn hay Tây Lùn. Hắn người bé nhỏ, thạo tiếng Việt, bắn súng lục cả hai tay, vợ hắn người Việt. Tên hắn là Đờ Ghiđiơ. Hắn luôn cải trang là nông dân hoặc phụ nữ đội nón đi mò cua để rình bắt cán bộ, du kích ta. Tội ác của hắn ở ngoại thành phía
Bún ngon, bún mát Tứ Kỳ
Pháp Vân cua ốc đồn thì chẳng ngoa
Đường làng lát những tấm đá xanh Thanh Hoá hình vuông chạy giữa những ao tù bốc lên mùi chua nước thải từ các lò làm bún. Ban du kích chiến đấu của Tứ Kỳ cùng các thôn bên đã dẫn bộ đội đưa súng cối bắn vào sân bay Bạch Mai và bảo vệ bộ đội trên đường rút quân.
Ngày 14/7/1949, đúng dịp Quốc khánh Pháp, Đội Lùn đưa quân đến vây làng Tứ Kỳ, sục sạo tìm cán bộ ta. Trận chiến đấu của du kích ta với hắn diễn ra ở cổng gạch cuối làng, bên ngoài cổng có cây đề cổ thụ rất to. Tôi được anh em du kích đưa xuống hầm bí mật ở hậu cung miếu Tứ Kỳ nhìn ra đầm Linh Đường. Miếu thờ Ông Tổ nghề bún Tứ Kỳ. Đội Lùn cho người dán lên cổng làng Tứ Kỳ tờ truyền đơn in tiếng Việt:
"Trả lời báo Cứu Quốc và thanh minh. Cùng các bạn đọc bài "Yêu tinh ở ngoại thành miền nam" và thiên phóng sự "Ba tháng ở ngoại thành".
Bạn Hồng Hà!
Thiên phóng sự của bạn rất lý thú, ít ra cũng lý thú với những ai từng thấy con yêu tinh. Theo lời bạn, tôi đã chết hụt mấy lần. Quả có như vậy, nhưng không phải vì anh Quốc Lùn. Nếu bạn muốn biết rõ những hành động chớp nhoáng của tôi thì hãy hỏi chính anh Quốc Lùn. Hẳn bạn đã thừa biết đồng chí Đích đã chết trong khi đang cầm súng lục chĩa vào tôi. Tôi rất lấy làm kính phục cái can đảm của đồng chí ấy… Tiếc rằng bạn không được biết tôi rõ lắm. Mặc dầu có là yêu tinh chăng nữa, tôi cũng không có cái bộ mặt "khuyển" hay "cú" như lời bạn nói đâu! Mà có lẽ tôi còn đẹp giai hơn bạn nữa cơ đấy, bạn ạ!
Dù sao tôi cũng không giận bạn mà chỉ mong được quen biết bạn ở trước nòng súng MAS của tôi. Đội Lùn tức con Yêu tinh".
Tiếng súng trong làng Tứ Kỳ tắt hẳn. Tôi ra khỏi hầm bí mật. Vầng sáng của thành phố Hà Nội đã lên đèn toả ra khắp một vùng ven đô kiên trung, bất khuất. Mặt đầm Linh Đường trước mặt miếu Tứ Kỳ lung linh ánh bạc. Anh Quốc Lùn, vẫn cái tay nải khoác vai, chạy đến báo tin: "Hôm nay thằng Đội Lùn bị thương. Xe ôtô Pháp đã đưa nó về đồn Bạch Mai rồi!"
Cổng gạch cuối làng Tứ Kỳ, nơi diễn ra cuộc chiến đấu anh dũng của quân và dân Tứ Kỳ ngày 14/7/1949.
Tôi trở lại Tứ Kỳ vào dịp chuẩn bị kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Trở thành Tổ dân phố thuộc phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội, Tứ Kỳ đã thay đổi đến không ngờ. Không còn nhà tranh vách đất. Nhà gạch, bê tông ba bốn tầng mọc lên san sát. Đường làng lát đá xanh ngày trước nay đã được thay bằng đường bê tông, xe máy chạy rầm rập cả ngày. Hai bên đường là những cửa hàng. Những ao tù bốc mùi chua đã biến mất.
Nghề làm bún Tứ Kỳ vẫn còn, nhưng các công đoạn từ xay bột, nhào bột, nấu bún đều chạy bằng máy. Nước làm bún được lọc sạch bơm lên các bồn chứa trên cao, nước thải từ các lò bún có đường ống thoát nước riêng. Ngoài nghề làm bún, Tứ Kỳ còn nhiều hộ làm nghề khác, như mộc, nề, may mặc, buôn bán, làm các dịch vụ chở hàng, chở khách bằng xe ôtô, xe máy.
Chùa Tứ Kỳ còn gọi là chùa Linh Tiên, là một trung tâm thờ Phật ở phía
Tôi đến thăm Trường mẫu giáo Tứ Kỳ, hai tầng với hàng chục lớp học thoáng đãng được xây trên một diện tích lớn, có sân rộng đủ các đồ vui chơi. Các cháu bé mặc ấm, mạnh khoẻ, hát theo các cô giáo. Chính trên khu đất này, các chiến sĩ du kích Tứ Kỳ năm xưa đã gan dạ chiến đấu, xã đội trưởng Đại đã hy sinh để bảo vệ nhân dân và để Tứ Kỳ trở thành một trong những điểm sáng ven đô thời kháng chiến
