Được biết đến như một viên tướng Tư lệnh quân phiệt của một trong những vùng núi cao rừng rậm hiểm trở nhất nhưng Vàng Pao lại có kiểu hành xử của một tên côn đồ hè phố.
Là một chính khách cực hữu của vùng Đông Bắc Lào trong nhiều năm nhưng Vàng Pao hầu như không hề có chính kiến rõ rệt, hành động một cách hoàn toàn vô chính phủ. Vươn lên giành lấy quyền lực trong vai trò một tên đầy tớ bất trung, ông ta tự biến mình thành một lãnh chúa bạo ngược.
Và cuối cùng, suốt cuộc đời cúc cung tận tụy làm một tên lính đánh thuê cho lực lượng đặc biệt Mỹ, sau đó định cư trên đất Mỹ nhưng Vàng Pao lại bị chính người Mỹ bắt giữ và truy tố bởi chính những âm mưu sử dụng vũ khí, chất nổ để gây khủng bố.
Sau chiến tranh vẫn là chiến tranh
Vàng Pao, SN 1931, là con trai một gia đình người Mèo (Mông) vùng Vân Nam di cư đến Đông Bắc Lào từ thập niên 60 của thế kỷ XIX. Cha và mẹ của Vàng Pao định cư tại Nong Het, tỉnh Xiêng Khoảng, Đông Bắc Lào, gần biên giới Việt Nam. Họ tự xem mình như "thần dân" của cai tổng Ly Foung, một trong ba dòng họ người Mèo có thế lực nhất ở Lào (hai dòng họ kia là họ Ly và họ Lò đều di cư đến Lào từ tỉnh Tứ Xuyên).
Do tập quán sinh sống ở những vùng núi cao, điều kiện khó khăn nên đa số người Mèo ít được học hành, ngoại trừ con em những gia đình Mèo thuộc tầng lớp quí tộc. Touby Ly Foung, con trai cai tổng Ly Foung đã tốt nghiệp trung học tại Trường Lycée Vinh với kết quả ưu hạng vào năm 1939.
Ông này đã nối nghiệp cha, được người Pháp cho giữ chức tri châu Keng Khoai vào tháng 9 năm đó. Touby còn tiến rất xa trên con đường chính trị và trở thành Bộ trưởng Bộ Tư pháp trong chính phủ trung lập Lào vào đầu thập niên 1960.
Vàng Pao thì khác. Thuở nhỏ, ông ta cũng tỏ ra rất thông minh lanh lợi, được gia đình cho ăn học tử tế, có thể sử dụng tiếng Pháp một cách rất thành thạo. Nhưng bản chất hiếu động, tàn bạo và hiếu chiến trong con người Vàng Pao cũng bộc lộ từ rất sớm. Đầu năm 1945, mới 14 tuổi, Vàng Pao đã bỏ học, trở thành một tay thông ngôn cho đội quân biệt kích Pháp vừa nhảy dù xuống Cánh Đồng Chum để tổ chức đội ngũ chống Nhật.
Khi thực dân Pháp quay lại Đông Dương lần thứ hai, lập nên cái gọi là "Quân đội Mèo" - do Touby Ly Foung chỉ huy - thì Vàng Pao nhanh chóng được gắn lon trung úy. Trên chiến trường khu vực Cánh Đồng Chum, y tỏ ra là một viên sĩ quan rất lỳ lợm, thiện chiến, đồng thời cũng nổi tiếng lỗ mãng và tàn bạo, cả với đối phương lẫn với binh sĩ thuộc quyền.
Hành động phiêu lưu ngông cuồng đầu tiên của Vàng Pao - kẻ chỉ thích trò bắn giết diễn ra vào tháng 4/1954. Lúc này, 16.000 quân Pháp đang hấp hối trong lòng chảo Điện Biên Phủ. Không đợi ai nhờ, cũng chẳng hỏi ý kiến ai, Vàng Pao đã tự đứng ra thu thập được 850 tay súng trong các toán biệt kích miền núi gồm cả Mèo, Thái, Dao... ở hai tỉnh Xiêng Khoảng và Sầm Nưa, chỉ huy toán quân ô hợp này vượt núi non hiểm trở đến... giải vây cho Điện Biên Phủ.
Cố gắng tuyệt vọng của Vàng Pao trở nên vô ích. Chúng đi chưa đến nơi, quân Pháp ở Điện Biên Phủ đã đại bại, buộc phải đầu hàng. Trên đường vượt đèo núi Sầm Nưa để quay trở lại, phần vì mệt nhọc và đói khát, phần vì bất mãn, nhiều tên trong toán biệt kích ô hợp đã tìm cách bỏ trốn.
Rất bất hạnh đối với những kẻ có ý định đào ngũ nhưng bị Vàng Pao phát hiện và bắt giữ. Không cần đến tòa án binh, họ bị Vàng Pao ra lệnh hành quyết ngay tại chỗ. Có lúc chính y nhận lãnh luôn nhiệm vụ của đao phủ! Bàn tay sắt máu của tên chỉ huy hung thần đã khiến nạn đào ngũ chấm dứt.
Sau Hiệp định Genève, Vàng Pao nhận nhiệm vụ chính thức trong quân đội Hoàng Gia Lào và thăng tiến rất nhanh, trở thành thiếu tá Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 10 bộ binh làm nhiệm vụ ở mạn Đông Cánh Đồng Chum.
Y tỏ ra rất có năng lực trong vai trò một sĩ quan chỉ huy biệt kích thời chiến. Ngoài tiểu đoàn quân chính qui, y còn được giao chỉ huy đội quân "dân binh tự vệ" người Mèo trong khu vực Cánh Đồng Chum mới được thành lập vào đầu năm 1960.
Từ năm 1951, trong chiến lược "dùng người bản xứ đánh người bản xứ", song song với việc thành lập cái gọi là "quân đội quốc gia" ở Việt Nam, "quân đội Hoàng Gia" ở Lào và Campuchia, thực dân Pháp còn đẩy mạnh việc thiết lập những khu tự trị miền núi ở Đông Bắc Lào và Tây Bắc Việt Nam.
Theo gợi ý của tướng De Lattre de Tassigny, Cao ủy kiêm Tổng tư lệnh quân đội viễn chinh Pháp tại Đông Dương, đầu năm 1951, tình báo Pháp đã lập nên một "Lực lượng biệt kích không vận hỗn hợp" (Groupement de commandos mixtes aeroporte's, viết tắt là GCMA) trực thuộc Bộ chỉ huy SDCDE (Service de Documentation Exte'riewie et de contre expioage - Cơ quan tình báo đối ngoại và phản gián), giao cho Đại tá Grall, một tay kỳ cựu, người hùng của nước Pháp trong thế chiến thứ 2 chỉ huy.
Nhiệm vụ chính của đơn vị này là hỗ trợ thành lập, huấn luyện và không vận tiếp tế cho các đơn vị dân binh vũ trang của các dân tộc thiểu số ở Tây Bắc Việt Nam và Đông Bắc Lào nhằm tạo nên những đạo quân quấy nhiễu và thọc sườn Việt Minh ở căn cứ địa Việt Bắc cũng như bộ đội Pathet vùng Đông Bắc Lào.
Có hơn 6.000 thanh niên Mèo được tình báo Pháp tuyển mộ và vũ trang, lập nên lực lượng tự vệ dân binh Mèo, đặt dưới sự chỉ huy trực tiếp của tri châu Touby Ly Foung, hoạt động quấy nhiễu trong và xung quanh khu vực Cánh Đồng Chum thuộc tỉnh Xiêng Khoảng.
Pháp rút, CIA Mỹ thay SDCDE Pháp tiếp nhận và tái vũ trang cho các toán biệt kích sơn cước này, nhằm "ngăn chặn sự bành trướng của Cộng sản" trong vùng Đông Dương, theo sách lược của trùm tình báo Edward Lansdale. Cuối năm 1959, hai chuyên gia CIA lọc lõi là Thiếu tá Loucien Conein và nhân viên dân sự Edgar "pop" Buell đã được gửi tới Cánh Đồng Chum.
Nhiệm vụ của Loucien Conein chỉ huy 9 chuyên gia biệt kích Mũ Nồi Xanh của Mỹ và 99 lính biệt kích thiện nghệ Thái Lan huấn luyện vũ trang cho "đạo quân bí mật". Trong khi đó, Edgar Buell, xuất thân là một nông dân của hạt Steuben, bang Indiana lại sắm vai một tình nguyện viên nông nghiệp của Cơ quan tình nguyện Quốc tế (IVS) đến Cánh Đồng Chum để lo việc tuyển mộ thanh niên Mèo vào "đạo quân dân binh", đồng thời tổ chức hậu cần và không vận tiếp tế cho đạo quân này.
Dưới chiêu bài viện trợ nhân đạo, một hãng hàng không tư nhân mang tên Air America đã được CIA lập nên, có nhiệm vụ tiếp tế gạo, muối, vải vóc, nhu yếu phẩm và cả đạn dược, vũ khí cho các làng Mèo nằm chênh vênh trên các sườn núi quanh Cánh Đồng Chum. Bằng cách đó, CIA đã khiến các thanh niên Mèo không còn phải lo lắng gì chuyện sản xuất lương thực nuôi sống gia đình mình nữa, để họ có thể yên tâm gia nhập "đạo quân bí mật".
Lúc này, cựu tri châu Touby Ly Foung đã trở thành một chính khách có tên tuổi trong chính phủ Hoàng gia Lào, chỉ có hứng thú với những cú áp phe béo bở cả về chức vị lẫn tiền bạc. Ông ta không mặn mà gì với việc xua lính của mình vào những cuộc hành quân xuyên núi cao, rừng rậm và trò chơi bắn giết nữa.
Vai trò chỉ huy quân sự đối với Touby đã không còn thích hợp, CIA cần một thủ lĩnh trẻ trung hơn, tàn bạo hơn, sẵn sàng lao vào những cuộc phiêu lưu đầy bạo lực và máu đổ. Không ai thích hợp hơn Vàng Pao, lúc đó vẫn chưa đầy 30 tuổi, trong sự lựa chọn này.
(Còn nữa)
