Văn hóa mê vàng của người Caucasus cổ đại

Tác giả Bridget Alex, nhà văn khoa học kiêm nhà nhân chủng học ở Pasadena (California), có những tác phẩm thường xuyên xuất hiện trên các tạp chí nổi tiếng như Discover, Science và Atlas Obscura… sẽ kể một câu chuyện rất mới và hấp dẫn về văn hóa dùng vàng của người thời xa xưa.

Thời trang trong nền văn hóa Caucasus

4.000 năm trước, những món vàng tinh xảo nhất trên Trái đất đã thuộc về những nhóm người du mục đi lang thang trên các miền sơn cước nằm giữa biển Caspi và Hắc Hải. Những cộng đồng này thường chăn thả gia súc làm sinh kế, song họ cũng chế tác vàng một thời gian dài trước các xã hội khác. Giới tinh hoa  đã phô trương sự lộng lẫy đó, đặc biệt là những món đồ tùy táng tìm thấy trong các ngôi mộ, nơi chứa rất nhiều những chiếc cốc vàng, đồ trang sức vàng cùng những món châu bảo khác.

Tin tức về miền đất nhiều vàng đã lan đi khắp nơi và hình thành nên những truyền thuyết ở các vùng đất xa xôi chẳng hạn như truyền thuyết Jason và Bộ lông cừu vàng của người Hy Lạp cổ đại. Trong đó, người anh hùng và bạn bè của mình đã bằng lòng quả cảm tìm cách lấy được bộ len lấp lánh ánh vàng từ Colchis, ngày nay thuộc về nhà nước Georgia trong rặng Caucasus.

Tuy vậy, theo một cuộc nghiên cứu mới vừa được công bố trên tờ Scientific Reports thì vàng đã biến thành một dạng thức thời trang trong nền văn hóa Caucasus và không phổ biến lắm trong chí ít 700 năm. Qua phân tích hơn 4.500 hiện vật của các nhà khảo cổ học khám phá trong vòng 130 năm qua, một nhà nghiên cứu đã chứng minh rằng thật sự những món đồ vàng là cực hiếm từng tồn tại trên một vùng lãnh thổ rộng lớn của Caucasus từ năm 1500 trước Công Nguyên (TCN) đến năm 800 TCN, khi đó dân địa phương cho rằng những món trang sức vàng thật lòe loẹt.

“Bài báo này (trên tờ Scientific Reports) rất quan trọng… bởi vì nó nhắc nhở chúng ta rằng những tinh hoa của người xưa không mang tính phổ quát. Thậm chí đôi khi thứ mà chúng ta coi là hàng hóa toàn cầu là vàng và sức hấp dẫn của nó, thì vẫn không phổ biến trong một khoảng thời gian dài”, dẫn lời giải thích của Giáo sư Marcos Martinón-Torres (Đại học Cambridge), một chuyên gia về kim loại cổ đại, người không tham gia vào nghiên cứu này.

Và sự xê dịch đó có thể phản ánh rõ hơn những ý tưởng thời trang bất chợt. Nhà khảo cổ học đứng đằng sau nghiên cứu là ông Nathaniel Erb-Satullo (Đại học Cranfield, Vương quốc Anh) cho rằng sự suy tàn của vàng là do giới tinh hoa đã đánh rơi địa vị của họ. Có lẽ thường dân dùng vàng chỉ chiếm 1%, trong khi người giàu có chuộng các đồ trang sức vàng chiếm hết phần còn lại. Nghiên cứu của GS Erb-Satullo được khởi đầu bằng một quan sát trực tiếp.

Hồi giữa thập niên 2010, trong lúc đang làm công tác khảo cổ ở Georgia, những khi rỗi rãi ông đã thăm thú nhiều bảo tàng trong vùng. Ông chăm chú nhìn vào bộ sưu tập các hiện vật vàng tinh xảo của người xưa và bắt đầu nhận ra khoảng cách trong niên đại của chúng. Những món hiện vật trưng bày trong khuôn khổ sự kiện “vàng sơ khai” chủ yếu được chế luyện từ năm 2.500 TCN đến năm 1500 TCN, rơi vào thời đại Đồ Đồng Giữa.

Người ta cũng trưng bày những di tích vàng có từ năm 800 TCN đến năm 200 TCN khi người Hy Lạp cổ điển khám phá ra khu vực này và gia giảm để hình thành nên huyền thoại Jason và Bộ lông cừu vàng. Qua việc trao đổi với các đồng nghiệp người Georgia, GS Erb-Satullo đã nhận ra khoảng cách chênh lệch tuổi vàng. Có lẽ những nhà giả kim thuật đã chế tác vàng vào cuối thời kỳ Đồ Đồng và thời kỳ Tiền Đồ Sắt, nhưng các nhà khảo cổ học vẫn chưa tìm ra những địa điểm chôn vàng này. Tuy vậy, GS Erb-Satullo đã bị mê hoặc bởi một cách giải thích khác: Những cộng đồng dân cư tại Caucasus có thể đã mất đam mê vàng của họ trong gần 1.000 năm. Nhằm xác định rõ, GS Erb-Satullo đã xây dựng một cơ sở dữ liệu về tất cả hiện vật vàng được tìm thấy từ miền Nam Caucasus (chúng có niên đại từ năm 4000 TCN đến năm 500 TCN).

Năm 2019, GS Erb-Satullo đã cất công lùng tìm các báo cáo về những lần khai quật khảo cổ diễn ra tại nhà nước Georgia hiện nay, hay Armenia hoặc Azerbaijan từ cuối thập niên 1800 trở đi. Đến cuối năm 2020, cơ sở dữ liệu của ông đã bao gồm 89 di chỉ và 4.555 hiện vật vàng, bao gồm các loại cốc, tượng, hạt cườm và những mảnh vàng lá bao phủ lên những đồ vật bằng gỗ đã phân hủy từ lâu. GS Erb-Satullo đã lập bản đồ cách số lượng các hiện vật vàng thay đổi theo thời gian theo từng khu vực địa lý, và dựa trên khoảng cách của di chỉ đến những mỏ quặng vàng. Từ quan sát, GS Erb-Satullo nhận ra rằng các bảo tàng ở Georgia ít có những hiện vật vàng có niên đại từ giữa năm 1500 TCN và năm 800 TCN, phản ánh sự lụi tàn của kỹ nghệ chế tác vàng vào thời đó.

Cụ thể hơn, sự sụt giảm đã diễn ra ở khu Trung Kura (góc Đông Bắc của khu vực di chỉ). Những di chỉ Trung Kura (có niên đại từ giữa năm 2500 TCN đến năm 1500 TCN) đã tìm thấy 1.209 hiện vật vàng, nhưng con số này đã giảm chỉ còn 29 hiện vật trong thời kỳ tiếp theo (năm 1500 TCN đến năm 800 TCN). Và thực tế rằng các nhà khảo cổ đã khai quật hàng ngàn ngôi mộ trong thời kỳ sau đó, những hố chôn này chứa nhiều hiện vật tinh xảo được chế tác từ đồng, mã não cùng các kim loại quý khác mà rất hiếm vàng. Trong khi đó, vàng vẫn rất nhiều tại các di chỉ bên ngoài khu vực - về phía Nam. Những cộng đồng này tiếp tục xếp vàng vào mộ của họ, khi mà các nhóm dân cư Trung Kura xa lánh thứ kim loại này.

Sự thất sủng của vàng

Thật khó biết tại sao dân Trung Kura lại từ chối thứ kim loại bóng bẩy. Họ để lại vàng mà không có bất kỳ văn tự nào giải thích lý do đó, chữ viết không tồn tại tại khu vực Caucasus khi đó. Và GS Erb-Satullo đã thu thập các manh mối từ những di chỉ khảo cổ khác, chúng chỉ ra những chuyển đổi xã hội trong 2 thời đại đồ Đồng và Sắt.

Vào thời kỳ hoàng kim của khai thác vàng (từ giữa năm 2500 TCN và năm 1500 TCN), bằng chứng về các khu định cư lâu dài ở miền Nam Caucasus còn khá thưa thớt. Phần lớn các cộng đồng là dân du mục. Một số người trong các nhóm này dường như có địa vị cao và giàu có (thông qua kích thước và đồ tùy táng của các ngôi mộ) tại các gò đất được xây dựng có đường kính bằng cả sân bóng đá và cao 9m.

Khoảng năm 1500 TCN, lối sống của người du mục đã thay đổi: nhiều nhóm người định cư thành các làng bản và thường được bảo vệ bởi các pháo đài trên đồi. Mộ cũng ngày một nhỏ hơn so với tiền nhân và vàng cũng dần ít đi trong khu vực Trung Kura. Không hẳn các nghệ nhân không đủ vàng để chế trang sức vì thực tế thì miền Nam Caucasus có hơn 100 mỏ quặng vàng. Những mắt xích này xâu lại sẽ thấy tầng lớp trên ngày một giảm bớt đi sự hào nhoáng của họ.

Xã hội quay lưng với vàng là đặc điểm dễ nhận thấy ở cư dân của Trung Kura, trong khi các nhóm dân bên ngoài Trung Kura vẫn chôn cất người chết với rất nhiều vàng. 3.500 năm trước tại Caucasus, các cộng đồng đã từ bỏ ngành công nghiệp tiên tiến nhất mà họ có: luyện vàng.