18 năm chỉ có 8 địa phương trưng dụng 140 tài sản
Theo Bộ Tài chính, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản được Quốc hội thông qua vào ngày 3/6/2008, quy định Nhà nước chỉ thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản để đáp ứng yêu cầu về tài sản trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và vì lợi ích quốc gia mà các biện pháp huy động khác không đáp ứng được.
Việc ban hành luật đã tạo cơ sở pháp lý cho việc huy động nguồn lực cần thiết trong các trường hợp theo luật định, đặc biệt là trong giai đoạn diễn ra đại dịch COVID-19. Theo tổng hợp báo cáo của các bộ, ngành, địa phương thì từ năm 2008 đến nay, có 8 địa phương (Phú Thọ, Ninh Bình, Bắc Ninh, Gia Lai, Nghệ An, Quảng Trị, Tuyên Quang, TP Huế) phát sinh việc trưng dụng tài sản để phục vụ cho điều trị bệnh nhân, cách ly người nhiễm bệnh trong đại dịch COVID-19, tổng số quyết định trưng dụng được ban hành là 124 quyết định với tổng số tài sản được trưng dụng là 140 tài sản (trụ sở, trường học, khách sạn, nhà máy, kho vật tư nông nghiệp, lò đốt rác, máy móc thiết bị y tế, xe ô tô cứu thương,...).
Tuy nhiên, bối cảnh kỷ nguyên toàn cầu hóa, các mối đe dọa chuyển dịch từ an ninh truyền thống sang an ninh phi truyền thống, phạm vi bảo vệ được mở rộng sang các vấn đề về biến đổi khí hậu, dịch bệnh, khủng bố, tội phạm mạng; thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính,… dẫn đến các quy định tại Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản hiện hành phát sinh một số tồn tại, hạn chế yêu cầu phải được sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện.
Thường trực Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp (UBPLTP) tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện dự án luật; đề nghị tiếp tục rà soát, cân nhắc các nội dung cần phải được quy định ngay trong luật mà không giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm minh bạch, rõ ràng.
Về quy định của Điều 22 của dự thảo luật bổ sung nhóm tài sản trưng dụng là cơ sở hạ tầng viễn thông, cơ sở hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số, Chủ nhiệm UBPLTP Phan Chí Hiếu khẳng định đây là nhóm tài sản chưa từng được trưng dụng tại Việt Nam, vì vậy, đề nghị tiếp tục đánh giá kỹ, cân nhắc phạm vi áp dụng phù hợp với đặc tính kỹ thuật của từng loại tài sản; bổ sung cơ chế bảo đảm an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên thứ ba khi hạ tầng bị trưng dụng, hạn chế tối đa tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư, kinh doanh.
Kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền trưng mua, trưng dụng
Đồng quan điểm, Chủ nhiệm Uỷ ban KHCN&MT Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh đây là vấn đề rất mới trong luật, mở rộng phạm vi tài sản trưng dụng so với luật hiện hành gồm: Nhà, công trình, khu vực biển đã giao, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng điện lực, công trình số, hạ tầng số, vật nuôi, hệ thống máy móc, thiết bị, phương tiện...
"Tôi tán thành vì phải cập nhật nội dung mới, đây là những tài sản có giá trị và cần trưng dụng, tuy nhiên, việc mở rộng đối tượng đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng đối với một biện pháp cưỡng chế trực tiếp, đối với quyền tài sản. Do đó, đối với từng nhóm tài sản có tính chất đặc thù thì cần xác định rõ phạm vi, giới hạn và các nguyên tắc bảo đảm ngay trong luật", bà nói.
Đối với tài sản số, dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và bí mật công nghệ, chúng ta thực hiện trưng dụng theo dự thảo luật là Nhà nước sử dụng tài sản sau đó hoàn trả. Tuy nhiên, Chủ nhiệm Uỷ ban KHC&MT cho rằng, không phải mọi tài sản đều được sử dụng tạm thời mà không làm thay đổi giá trị hoặc quyền kiểm soát, hoặc tình trạng pháp lý của tài sản. Một số tài sản có tính chất tiêu dùng hoặc chuyển giao, hoặc việc sử dụng có thể tạo ra giao dịch và "không thể đảo ngược lại được".
Do đó, bà đề nghị không quy định chung mọi tài sản số đều trưng dụng, đều thuộc đối tượng trưng dụng, mà cần xác định tiêu chí đối với từng loại tài sản số, có thể chuyển quyền sử dụng tạm thời và có khả năng hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát với chủ sở hữu sau khi kết thúc trưng dụng...
Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, đây là đạo luật "không có thì không được, nhưng có thì cũng không mấy khi chúng ta dùng đến". Tuy nhiên, do thực tiễn đạo luật đã ban hành 18 năm nay đến lúc cần phải sửa đổi. Đây là luật có tính chất đặc thù, tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước huy động tài sản trong những tình huống thật sự cần thiết; mặt khác việc trưng mua cũng là biện pháp hành chính đặc biệt tác động đến quyền sở hữu và quyền tài sản hợp pháp của tổ chức và cá nhân.
"Yêu cầu xuyên suốt khi sửa luật là cân bằng giữa 2 mục tiêu: Vừa bảo đảm Nhà nước có đủ thẩm quyền và khả năng phản ứng nhanh trong tình huống cấp thiết, nhưng đồng thời cũng phải kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện thẩm quyền đó nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản", ông góp ý và đề nghị rà soát quy định chặt chẽ hơn điều kiện trưng mua và trưng dụng, đặc biệt là trường hợp ngoại lệ cho phép áp dụng ngay...
