Bên cạnh đó, vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, thực hiện chính sách xã hội cũng khó lường, gây thiệt hại lớn về tài sản. Phương thức, thủ đoạn của đối tượng được che đậy kín kẽ hơn, nhiều vụ án có sự tiếp tay của cán bộ có chức quyền trong quản lý kinh tế tạo thành đường dây khép kín gây khó khăn cho công tác phát hiện, điều tra.
Điển hình như vụ "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" xảy ra tại dự án phát triển cơ sở hạ tầng đô thị Bắc Thăng Long, Đông Anh, Hà Nội; vụ Đoàn Tiến Dũng, nguyên Phó tổng Giám đốc Ngân hàng đầu tư và Phát triển Việt Nam bị bắt quả tang nhận hối lộ 1 tỷ đồng; vụ án "Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ" tại Bệnh viện Chợ Rẫy; vụ "cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng" xảy ra tại Công ty cổ phần Kỹ nghệ thực phẩm Việt Nam (cơ quan điều tra đã thu giữ 70 tỷ)…
Chú trọng phát hiện, phòng ngừa
Tuy nhiên, những vụ việc thực sự tạo điểm nhấn không có nhiều, hơn nữa phần lớn các vụ án nói trên đã được khám phá từ trước đó, số vụ phát hiện, xử lý trong năm 2010 không nhiều.
Tính chung 6 tháng đầu năm 2010, số vụ án kinh tế, chức vụ được CQĐT Bộ Công an khởi tố mới là 511 vụ với 781 đối tượng, giảm 18,7% số vụ so cùng kỳ năm 2009. Trong số này, chủ yếu các bị can bị khởi tố về tội "thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng" và "lợi dụng chức vụ, quyền hạn khi thi hành công vụ", "cố ý làm trái quy định Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng".
Điển hình như vụ Phan Hà Ngọ, nguyên Phó Giám đốc Sở Tài chính tỉnh Phú Yên can tội "cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng", bị can Ngọ bị cáo buộc trong việc bán 3 ngôi nhà trên đường Trần Hưng Đạo, TP Tuy Hòa cho Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn Thương Tín...
Trao đổi với phóng viên Báo CAND bên lề Hội nghị sơ kết công tác Công an 6 tháng đầu năm 2010, Thứ trưởng Bộ Công an Lê Thế Tiệm cho hay, mặc dù đến nay chưa phát hiện nhiều vụ án kinh tế nghiêm trọng nhưng chúng ta cũng không thể chủ quan bởi dấu hiệu tiềm ẩn của loại tội phạm này.
Theo Thứ trưởng, thời gian gần đây xuất hiện những hành vi phạm pháp trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, tội phạm lợi dụng công nghệ cao, tội phạm có yếu tố nước ngoài, tội phạm hình sự có tổ chức mang tính quốc tế... đòi hỏi tăng cường khâu phát hiện, điều tra. Những hành vi này xuất hiện nhiều nhất là ở các thành phố lớn, các tuyến biên giới là địa bàn có quan hệ buôn bán, giao thương đi lại.
Về hành vi móc nối trong ngân hàng của một số đối tượng, Thứ trưởng cho rằng, qua điều tra một số vụ án thấy rằng dấu hiệu móc nối trong ngoài là rõ. Hiện các ngân hàng cũng đã đề ra chủ trương, chính sách để quản lý, đề xuất Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định quản lý tài chính ngân hàng. Tuy nhiên trong thực thi có những sơ hở đòi hỏi phải cảnh giác vì ảnh hưởng đến sự vững bền của nền kinh tế, nếu tài chính ngân hàng nào đó đổ vỡ sẽ ảnh hưởng rất lớn đến an ninh kinh tế.
Về vấn đề này, Vụ trưởng Vụ 1, Viện KSND tối cao Nguyễn Mạnh Hiền thừa nhận đúng là hiện trạng án kinh tế, chức vụ 6 tháng đầu năm 2010 không có nhiều vụ án "nóng".
Theo Vụ trưởng, việc phòng ngừa, phát hiện đang gặp khó bởi số lượng vụ án kinh tế chức vụ giảm, ít án "điểm" không hẳn do loại tội phạm này giảm. "Thực tế cho thấy dạng tội phạm ẩn rất nhiều" - ông khẳng định. Lĩnh vực kinh tế rất rộng, hiện pháp luật về quản lý kinh tế còn bất cập, chồng chéo, vận dụng khó khăn. Đặc biệt với các vụ án có yếu tố nước ngoài đòi hỏi phải có Hiệp định tương trợ tư pháp nhưng do giữa Việt Nam và các nước chưa ký kết được nhiều nên khó vận dụng. Một nguyên nhân chủ quan nữa thuộc về năng lực cơ quan tiến hành tố tụng.
Chương các tội xâm phạm về quản lý kinh tế theo BLHS sửa đổi chưa có hướng dẫn, chẳng hạn như hành vi mua bán hóa đơn, nói số lượng lớn là bao nhiêu, đặc biệt lớn là bao nhiêu cũng chưa rõ. Hiện, BLHS mới chỉ sửa những điều bức xúc, tuy nhiên phần về các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế đòi hỏi phải được sửa toàn diện.
Sớm ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành BLHS sửa đổi
Liên quan khâu đền bù thiệt hại trong các vụ án kinh tế, ông Nguyễn Mạnh Hiền viện dẫn, nhiều nước trên thế giới sử dụng biện pháp kinh tế làm biện pháp chính để xử lý vi phạm về kinh tế. Ví dụ hành vi trốn thuế sẽ bị phạt tiền mức cao, tức coi trọng hiệu quả ở khâu thi hành và thu hồi tài sản. Nếu tuyên án nhưng tài sản không thu hồi được thì tính khả thi rõ ràng không có.
Ở ta hiện nay, các cấp tố tụng vẫn truy tố tội danh "thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng" trong các vụ án kinh tế khá nhiều, do khung hình phạt của tội danh này không cao dẫn tới hình phạt án treo chiếm tỷ lệ lớn. Điều này cũng đã được Quốc hội đề cập trong thảo luận về công tác điều tra, truy tố, xét xử.
Có ý kiến cho rằng tội danh này như "cái túi", cần bãi bỏ để pháp luật được thực thi nghiêm túc, tránh kẽ hở bị lợi dụng. Thừa nhận thực tiễn dễ có hiện tượng này song Vụ trưởng Nguyễn Mạnh Hiền cho rằng, các nhà làm luật đưa tội danh này vào BLHS cũng đã lường các khả năng xảy ra.
Do đặc điểm tội phạm tinh vi, không phải lúc nào cơ quan tố tụng cũng chứng minh được, việc thiết kế điều luật cũng nhằm tạo thuận lợi trong áp dụng vì cấu thành tội phạm "thiếu trách nhiệm" dễ chứng minh và tránh việc "lọt lưới".
Nói đến chức vụ, để chứng minh tội danh nào đó, cơ quan tố tụng phải đủ bằng chứng, nếu quy kết sai phải chịu trách nhiệm. Cho nên, tội "thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng" vẫn cần phải duy trì
