Cho phép các doanh nghiệp bưu chính thử nghiệm ứng dụng công nghệ, mô hình kinh doanh mới
Đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), Vụ trưởng Vụ Bưu chính (Bộ Khoa học và Công nghệ) Lã Hoàng Trung cho biết, lĩnh vực bưu chính đang có sự phát triển mạnh mẽ khi hoạt động chuyển phát đã chuyển trọng tâm từ thư sang hàng hóa. Năm 2025, cả nước ghi nhận khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, gấp 12 lần so với năm 2010; doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng, trong đó hơn 90% sản lượng là gói, kiện hàng hóa.
Trong khi đó, Luật Bưu chính hiện hành đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp với thực tiễn, theo ông Trung. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 8 chương, 51 điều, định hướng phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số; giữ vai trò kết nối thông tin, lưu thông hàng hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng đời sống Nhân dân. Dự thảo chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở ứng dụng dữ liệu và quản lý rủi ro; đồng thời chuyển từ cơ chế cấp phép sang đăng ký, công khai và tự chịu trách nhiệm đối với hoạt động cung ứng dịch vụ bưu chính.
Dự thảo cũng bổ sung các quy định về định danh bưu gửi, tạo cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ mới, triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox); mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính công ích từ thư sang gói, kiện hàng hóa; phát triển các điểm phục vụ đa năng gắn với dịch vụ công trực tuyến và thương mại điện tử; đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương trong quản lý hoạt động bưu chính.
Luật quy định nguyên tắc phát triển bưu chính số phải dựa trên dữ liệu và công nghệ số; bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ, liên thông dữ liệu phục vụ hoạt động bưu chính; đồng thời bảo vệ nghiêm ngặt dữ liệu cá nhân, bí mật kinh doanh và quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Dữ liệu bưu chính bao gồm toàn bộ thông tin về bưu gửi, người sử dụng dịch vụ, quá trình chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi và các dữ liệu phát sinh khác.
Doanh nghiệp bưu chính có trách nhiệm tạo lập, thu thập, lưu giữ, quản lý, khai thác, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu bưu chính theo đúng quy định. Trước sự xuất hiện của hàng loạt mô hình kinh doanh bưu chính công nghệ mới (như giao hàng bằng drone, robot tự hành, kho thông minh), dự thảo luật đã tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý bằng việc lần đầu tiên thể chế hóa Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) trong hoạt động bưu chính.
Theo dự thảo, cơ chế Sandbox là việc cho phép các doanh nghiệp bưu chính thử nghiệm ứng dụng công nghệ, triển khai dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong cung cấp dịch vụ bưu chính, có giới hạn về phạm vi, không gian, thời gian thực hiện và chịu sự giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện cho doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển thông qua cơ chế này. Các nội dung được áp dụng Sandbox bao gồm: Các mô hình cung ứng dịch vụ bưu chính mới. Công nghệ, phương thức khai thác, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi mới. Ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa trong hoạt động bưu chính.
Cơ chế Sandbox sẽ giúp doanh nghiệp chủ động thử nghiệm các giải pháp công nghệ tiên tiến mà không gặp rào cản pháp lý, tạo động lực bứt phá mạnh mẽ cho thị trường bưu chính logistics.
Mã định danh bưu gửi và minh bạch hóa truy vết
Nhằm chuẩn hóa công tác quản lý và bảo đảm an toàn dịch vụ, dự thảo quy định việc định danh bưu gửi là việc gắn cho mỗi bưu gửi một mã nhận dạng duy nhất trong phạm vi hệ thống của doanh nghiệp, do doanh nghiệp tạo lập từ thời điểm chấp nhận và duy trì liên tục trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ. Mã định danh bưu gửi được sử dụng để theo dõi, quản lý và truy vết bưu gửi xuyên suốt các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển đến khi phát thành công.
Ngoài ra, doanh nghiệp bưu chính có nghĩa vụ triển khai các biện pháp bảo vệ dữ liệu phù hợp với mức độ rủi ro, ngăn chặn các hành vi truy cập trái phép, làm mất mát hoặc rò rỉ dữ liệu. Khi xảy ra sự cố dữ liệu, doanh nghiệp phải báo cáo kịp thời cho cơ quan nhà nước và thông báo cho các chủ thể liên quan để khắc phục hậu quả.
Bên cạnh đó, Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) mang đến làn gió mới trong công tác quản lý nhà nước khi chuyển dịch từ kiểm tra tiền kiểm sang cơ chế hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro.
Doanh nghiệp bưu chính có trách nhiệm đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi hoạt động. Trong thời hạn quy định, cơ quan quản lý kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ.
Nếu hết thời hạn mà cơ quan nhà nước không có ý kiến phản hồi thì doanh nghiệp nghiễm nhiên được quyền cung cấp dịch vụ theo nội dung đã đăng ký. Bưu gửi được phân loại theo các mức độ rủi ro dựa trên thông tin người gửi, đặc điểm bưu gửi, hành trình vận chuyển và các dấu hiệu bất thường. Doanh nghiệp căn cứ vào mức độ rủi ro để áp dụng biện pháp kiểm tra, xác minh thông tin phù hợp, bảo đảm không làm phát sinh chi phí hoặc nghĩa vụ không cần thiết cho người dân và doanh nghiệp.
