Tự thú trước Giao thừa
"Nếu ví cuộc đời con người là những chuyến tàu thì tôi đã bỏ qua rất nhiều ga trước khi đến với bến đỗ cuộc đời mình…" - Sùng A Di, 38 tuổi, nhà ở bản Háng Giống, xã Pu Nhi, huyện Điện Biên Đông (Điện Biên) bắt đầu câu chuyện với tôi bằng một ví von như vậy. Tôi ngồi với Di trong căn nhà mới của anh còn thơm lừng mùi gỗ. Ngoài kia, tiếng khèn bè trầm bổng, réo rắt báo hiệu một mùa Xuân gấp gáp đang về. Ánh mắt anh thoáng tư lự, thoảng điều gì đó day dứt, một nỗi buồn mơ hồ khi hồi tưởng về ngày ấy…
Nửa đêm về sáng một ngày cuối đông năm 1998, Sùng A Di đã "lọt lưới" pháp luật sau khi đường dây ma túy anh ta tham gia bị Công an tỉnh Điện Biên triệt phá. Ngày 28/12/1998, Công an tỉnh Điện Biên đã có lệnh số 112 truy nã đặc biệt Sùng A Di trên phạm vi toàn quốc. Sau khi phát lệnh truy nã, mặc dù các trinh sát tổ chức nhiều cuộc vây bắt nhưng lợi dụng địa bàn rừng núi, thông thổ địa hình địa vật nên Sùng A Di như con khỉ độc thoắt ẩn thoắt hiện…
Đêm 22 tháng chạp năm Giáp Thân (2004), các trinh sát đã giáp mặt với Di ở một cánh rừng thuộc bản Háng Sông, xã Tìa Dình. Nhưng nhờ một chút may mắn, anh ta lại chạy thoát, và đây cũng là lần thứ mười Di "lọt lưới" Công an. Tìm hiểu nhân thân đối tượng, trinh sát nắm được thông tin Di là một người rất thương con, sống tình cảm với vợ. Mặc dù sống ngoài vòng pháp luật, nhưng vào dịp Tết cổ truyền của người Mông, Sùng A Di đều tìm cách về gặp vợ con ở một địa điểm bí mật.
Sùng A Di là người có học hành, được đào tạo bài bản, từng tham gia lực lượng vũ trang, đến ngày gây án chưa có tiền án, tiền sự. Sau khi phân tích kỹ hoàn cảnh, động cơ phạm tội của đối tượng, các trinh sát xây dựng phương án vận động Sùng A Di ra đầu thú để hưởng sự khoan hồng của pháp luật. Thượng tá Bùi Văn Hà, Phó trưởng phòng PC16 (nay là Phó trưởng phòng Cảnh sát truy nã tội phạm) đã nhiều lần xuống gặp gia đình Sùng A Di để phân tích phải trái, giải thích chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà nước đối với những người phạm tội ra đầu thú.
Hôm 29 tháng Chạp, Thượng tá Bùi Văn Hà, Lò Văn Lún đến gia đình vợ con Di chúc Tết… 21h ngày hôm sau, tức là đêm 30 Tết, vợ Di là chị Vàng Thị Say đã dẫn chồng lên trực ban hình sự Công an tỉnh đầu thú, và đề đạt một nguyện vọng là "xin các anh Công an cho chồng được ở nhà ăn Tết". Sau khi cân nhắc mọi tình huống, được phép của các đơn vị chức năng, các trinh sát đồng ý cho Di được sum họp cùng gia đình trong 3 ngày Tết. Đúng hẹn, 7 giờ sáng mồng 4 Tết, Di đã đến trình diện trước Cơ quan Công an…
Sau này ra Toà vì có tình tiết giảm nhẹ nên Di chỉ bị kết án 36 tháng tù giam. Trong thời gian cải tạo, anh luôn chấp hành mọi nội qui, kỷ luật và được trả tự do trước thời hạn 6 tháng. Quay về địa phương, nhờ sự giúp đỡ, động viên của bà con dân bản, nhất là các chiến sĩ Công an, Sùng A Di đã tái hoà nhập nhanh. Anh đi học lái xe, và chung vốn mua một chiếc xe tải chở hàng thuê, thu nhập giờ đây cũng được coi là khá giả ở bản Háng Giống. Sùng A Di hiện còn là điển hình tiên tiến trong phong trào toàn dân bảo vệ ANTQ, được Công an tỉnh tặng giấy khen. Sau cú vấp ngã đầu đời, hơn 2.000 ngày phải sống chui lủi, 30 tháng cải tạo, nhờ lòng nhân ái, bao dung của các chiến sĩ Công an, từ trong bóng tối số phận Sùng A Di đã tự tin bước ra ánh sáng, làm lại cuộc đời…
Những cuộc vận động chỉ có ở trên… rừng
Thượng tá Lương Thanh Lưu, Trưởng phòng Cảnh sát truy nã tội phạm Công an tỉnh Điện Biên cho biết: "Do đặc thù miền núi dân tộc, không ít kẻ gây án mà không nhận thức được hành vi của mình sẽ gây nguy hiểm cho xã hội nên chỉ vì ham muốn nhất thời, một phút không kiềm chế đã gây tội ác rồi bỏ trốn. Kẻ phạm tội nào cũng có "điểm yếu", nhiệm vụ của các chiến sĩ Công an là phải nắm bắt được "yếu huyệt", từ đó phối hợp với gia đình vận động, thuyết phục thì hiệu quả sẽ cao".
Năm 2010, khi triển khai thành lập Phòng Cảnh sát truy nã tội phạm theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Công an, chân ướt chân ráo từ Công an thị xã Mường Lay về nhận nhiệm vụ mới, Thượng tá Lưu và anh em rà soát, thanh loại gần 100 đối tượng. Từ khi thành lập đến nay, đơn vị đã bắt, vận động tự thú 150 đối tượng. Trong 27 đối tượng được đơn vị lên phương án vận động tự thú, tính đến Tết Nhâm Thìn này, các anh đã vận động thành công 18 đối tượng, riêng trong năm 2011 vận động được 8 đối tượng. Có một điểm trùng khớp khá thú vị, là hầu hết các đối tượng đều ra tự thú trước hoặc sau Tết Nguyên đán, trong đó có đối tượng đã lẩn trốn gần 10 năm...
Công tác vận động tự thú ở vùng cao Tây Bắc có nhiều chuyện "lạ" đã thành giai thoại. Ví như vụ vận động Poòng Văn Phong ở xã Pa Tần, huyện Mường Nhé phạm tội mua bán trái phép ma tuý bỏ trốn. Phong từng có tiền sự về hành vi cố ý gây thương tích nên rất hung hãn và manh động. Đã hơn một lần đạn súng kíp do Phong bắn găm vào áo giáp hai trinh sát. Nhiều lần triển khai phương án vây bắt đều không thành. Phương án vận động Phong ra đầu thú được triển khai sau khi nắm được thông tin trước khi gây án, Phong đã yêu một cô gái xinh đẹp tên là H. ở cùng bản. Phong thích thể hiện sự yêng hùng, bản lĩnh trước người đẹp.
Các trinh sát đề nghị H. vào rừng tìm gặp Phong, "nhân tiện" còn gửi "biếu" Phong vài bao thuốc lá, cặp bánh trưng gọi là quà Tết(!). Sau Tết Nguyên đán Tân Mão được ít ngày, rốt cuộc Phong cũng đồng ý ra đầu thú với điều kiện Trung tá Quàng Văn Thanh, Đội trưởng phải một mình không đem vũ khí vào địa điểm X., gần suối Nậm Pồ để gặp hắn. Cân nhắc rất nhiều tình huống, được lãnh đạo cho phép, Trung tá Thanh quyết định một mình tay không vào gặp "cọp". Hai tiếng sau, anh đã dẫn Poòng Văn Phong và khẩu súng kíp ra trình diện với tổ công tác an toàn. Sau này Phong khai báo hết sức thành khẩn và anh ta thật thà thú nhận là chính bản lĩnh của Thượng tá Thanh đã chinh phục, cảm hoá được hắn…
Trong Công an các tỉnh Tây Bắc, Công an Lai Châu là đơn vị có nhiều thành tích trong vận động, truy bắt đối tượng truy nã. Chỉ tính từ năm 2010 đến nay, Phòng Cảnh sát truy nã tội phạm đã bắt được 69 đối tượng, vận động tự thú 12 đối tượng. Một trong những "tay công" chủ lực được nhiều người biết đến chính là Đại tá Nguyễn Bá Quí, Trưởng phòng truy nã tội phạm. Hơn 35 năm công tác trong ngành Công an là chừng ấy năm anh gắn bó với Công an Tây Bắc, đối mặt với đủ loại tội phạm nên anh rất am hiểu tâm lý tội phạm vùng cao.
Một kinh nghiệm của Đại tá Quí chính là chọn "thời cơ vàng" để tác động đối tượng. "Đối tượng dù phạm tội ác đến đâu, nhưng cứ mỗi dịp Tết đến xuân về, sum họp, đoàn tụ gia đình trở thành nỗi khát khao, xuất phát từ tình cảm tự thân của kẻ phạm tội. Nếu hiểu đối tượng, nắm bắt gia cảnh thì "đòn" tâm lý này khá thành công - Đại tá Quí trải nghiệm.
Anh em trong đơn vị còn nhớ vụ án xảy ra hồi cuối năm 2009 ở xã Khổng Lào, Phong Thổ. Hai anh em ruột Tao Văn Chiến và Tao Văn Tâm là 2 đối tượng trộm cắp chuyên nghiệp, từng có tiền sự về sử dụng trái phép ma tuý, có lệnh truy nã đặc biệt của Công an tỉnh Lai Châu. Sau một lần gây án bị truy xét gắt gao, chúng bỏ trốn sang Điện Biên, sau đó vượt biên sang Lào. Đầu năm 2011, thấy tình hình có vẻ yên ắng, Chiến và Tâm quay về lẩn trốn ở địa bàn xã giáp ranh. Cũng vài lần anh em tên tội phạm này bắn tin, thách thức "đấu súng", một sống hai chết với trinh sát tầm nã.
Tránh đổ máu vô ích, sau khi tìm hiểu nhân thân của hai anh em Chiến và Tâm, Đại uý Lù Văn Thưởng và Trung uý Mùa A Minh, cán bộ Phòng Cảnh sát truy nã tội phạm đã nhiều lần gặp gỡ, tác động với gia đình, vợ con và người thân của đối tượng. Nhận thức được quyền lợi của người ra đầu thú, một người thân đã đồng ý vào rừng để đưa lá thư và “quà Tết" của các chiến sĩ Công an thuyết phục Chiến và Tâm trở về. Hôm 28 tháng Chạp, Tao Văn Chiến và Tao Văn Tâm được gia đình đưa đến cơ quan Công an đầu thú, tất nhiên là đem giao nộp luôn cả 3 hộp đạn bi cùng 2 khẩu súng kíp mà trước đó anh em họ đã từng chĩa vào các trinh sát…
Người Việt Nam có câu" Đánh kẻ chạy đi không đánh người chạy lại"; pháp luật cũng có nhiều tình tiết giảm nhẹ đối với những người một thời lầm lỗi, nhưng biết nhận lỗi và sửa chữa khuyết điểm… Với các chiến sĩ Công an nơi rừng sâu núi thẳm, hoàn thành nhiệm vụ này cũng là để xã hội bớt đi một mầm tội ác, lực lượng Công an đỡ hao tâm tốn của, bớt đổ máu hy sinh. Quan trọng hơn là các anh đã làm thức tỉnh lương tâm, nhân cách của một con người, giúp họ nhận thức được giá trị của cuộc sống từ chính tình cảm chân thành, lòng bao dung. Một mùa Xuân mới lại về, với Sùng A Di, Tao Văn Chiến, Tao Văn Tâm hay Poòng Văn Phong cùng hàng chục người khác, thì Tết năm nay còn là Tết của sự đoàn viên, Tết của sự trở về...
