Thất nghiệp gấp 4 lần bình quân chung
Theo khảo sát của Trung tâm thông tin, phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công, Viện Khoa học tổ chức nhà nước và lao động (Bộ Nội vụ), hiện thanh niên hiện chiếm khoảng 17,5% lực lượng lao động của Việt Nam. Tuy nhiên, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm này lên tới 9,03%, cao khoảng 4 lần mức bình quân chung của cả nước là 2,22%. Đáng chú ý, khoảng 11,5% thanh niên, tương đương 1,6 triệu người, thuộc nhóm NEET (những người không có việc làm, không tham gia giáo dục hoặc đào tạo).
Bức tranh việc làm của lao động trẻ còn có những vấn đề đáng lưu ý về chất lượng việc làm. Trong số thanh niên đang có việc làm, 57,5% làm việc trong khu vực phi chính thức và chỉ khoảng 41,4% tham gia bảo hiểm xã hội.
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, Phó Giám đốc Trung tâm thông tin, phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công cho hay, thị trường lao động đang đặt ra 4 vấn đề đối với thanh niên: tìm được việc làm; không đứng ngoài thị trường lao động; tiếp cận việc làm trong khu vực chính thức và có được việc làm chất lượng.
Đáng chú ý, nguy cơ thất nghiệp không phân bổ đồng đều giữa các nhóm thanh niên. Tỷ lệ thất nghiệp ở nữ cao hơn nam, khu vực thành thị cao hơn nông thôn và nhóm ít qua đào tạo cao hơn nhóm đã qua đào tạo.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên cho biết, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên khu vực thành thị là 12,42%, trong khi khu vực nông thôn là 6,86%. Nếu thanh niên thành thị chịu sức ép lớn hơn về thất nghiệp thì ở nông thôn, người trẻ lại thường phải đối mặt với tình trạng thiếu việc làm và ít lựa chọn hơn về đào tạo cũng như việc làm chính thức.
Một nhóm khác cũng cần được quan tâm là những người trẻ đã rời ghế nhà trường nhưng chưa bước được vào thị trường lao động. Theo đại diện Bộ Nội vụ, có một bộ phận thanh niên sau khi tốt nghiệp từ một đến hai năm vẫn chưa có việc làm và cũng không tiếp tục tham gia đào tạo.
Đối với nhóm này, việc kết nối lại với thị trường lao động có ý nghĩa quan trọng. Các trung tâm dịch vụ việc làm có thể đóng vai trò cung cấp thông tin về cơ hội việc làm, giới thiệu các khóa đào tạo ngắn hạn, qua đó giúp thanh niên có thêm cơ hội quay trở lại thị trường lao động hoặc tiếp tục học tập. Tuy nhiên, ngay cả khi đã có việc làm, vấn đề chất lượng việc làm vẫn còn bỏ ngỏ.
Thực tế, khoảng 60,5% lao động trẻ đang làm công việc không phù hợp với trình độ chuyên môn. Trong đó, 47,7% làm công việc thấp hơn trình độ đào tạo, còn 12,8% làm công việc cao hơn trình độ được đào tạo. Tình trạng này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động vẫn là vấn đề cần được giải quyết.
Từ giảng đường đến thị trường lao động
Để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và việc làm, hướng nghiệp cần được thực hiện sớm hơn, thay vì chờ đến thời điểm sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp mới bắt đầu tìm kiếm thông tin về thị trường lao động.
Theo đại diện Bộ Nội vụ, cần tăng cường hướng nghiệp từ sớm, thúc đẩy các mô hình đào tạo kép và tăng cường liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp. Đặc biệt, quá trình thực tập, trải nghiệm tại doanh nghiệp cần có người hướng dẫn để sinh viên có điều kiện tiếp cận kỹ năng thực tế, qua đó chuẩn bị tốt hơn cho quá trình chuyển tiếp từ học tập sang việc làm.
“Vai trò của nhà trường vì thế không chỉ nằm ở việc trang bị kiến thức chuyên môn. Việc kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp không nên chỉ nhằm nâng tỷ lệ sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp, mà cần hướng tới những cơ hội việc làm có chất lượng và rút ngắn quá trình chuyển tiếp từ học tập sang nghề nghiệp”, bà Nguyễn Thị Hoàng Nguyên khuyến nghị.
Trong khi đó, thị trường lao động đang thay đổi với tốc độ nhanh dưới tác động đồng thời của số hóa và trí tuệ nhân tạo (AI). Những thay đổi này không chỉ tác động đến các công việc thủ công, lặp đi lặp lại mà còn ảnh hưởng tới cả những công việc trí óc. Người trẻ vì vậy không thể chỉ dựa vào những kiến thức đã được trang bị trong quá trình học tập mà cần chủ động cập nhật kỹ năng, thích ứng với những thay đổi của nghề nghiệp.
Theo đại diện Văn phòng ILO tại Việt Nam, thanh niên đang bước vào thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số, AI, biến đổi khí hậu, thay đổi nhân khẩu học và sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu cùng tác động tới nhu cầu việc làm và kỹ năng. Những biến động này đồng thời mở ra cơ hội và tạo thêm thách thức đối với người trẻ.
Trong bối cảnh đó, việc chuẩn bị cho một nghề nghiệp không thể chỉ bắt đầu khi sinh viên cầm tấm bằng trên tay. Quá trình này cần được chuẩn bị từ sớm và thực hiện từng bước. Với sinh viên, nền tảng trước hết vẫn là học tập, củng cố và nâng cao năng lực chuyên môn.
Cùng với kiến thức chuyên ngành, kỹ năng mềm và kỹ năng số ngày càng trở thành những yếu tố cần thiết. Sinh viên cũng cần chủ động xây dựng mạng lưới nghề nghiệp, thường xuyên cập nhật thông tin về thị trường lao động, nhất là nhu cầu tuyển dụng và những yêu cầu về kỹ năng của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, dữ liệu thị trường lao động cần được cập nhật để phản ánh kịp thời những biến động mới. PGS.TS Bùi Thu Hương, Giảng viên cao cấp khoa Xã hội học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng sử dụng dữ liệu có trách nhiệm không chỉ phụ thuộc vào người khai thác mà còn liên quan đến cách dữ liệu được xây dựng và cập nhật.
“Khi AI, nền tảng số và chuyển đổi xanh liên tục tạo ra những hình thức việc làm mới, hệ thống dữ liệu cũng cần đặt ra những câu hỏi mới để nhận diện và phản ánh những thay đổi đó. Cùng với đó, chính thanh niên cũng cần tham gia trong quá trình xây dựng chính sách và các chương trình phát triển kỹ năng”, PGS.TS Bùi Thu Hương nhận định.
