Từ năm 2008 đến nay, công tác đấu tranh chống khai thác, vận chuyển và kinh doanh than trái phép trên địa bàn Quảng Ninh luôn được xác định là lĩnh vực trọng tâm, huy động cả hệ thống chính trị của tỉnh tham gia với tinh thần trách nhiệm cao, việc triển khai thực hiện nghiêm túc Thông báo Kết luận số 479-TB/TU ngày 24/12/2011 của BTV Tỉnh ủy và các văn bản, chỉ thị của UBND tỉnh về tăng cường công tác kiểm tra, phát hiện, xử lý khai thác, vận chuyển, chế biến, kinh doanh than trái phép trên địa bàn. Nhờ đó, về cơ bản đã kiểm soát được tình hình.
Về quản lý tổng thể, Tỉnh ủy và UBND tỉnh đã chỉ đạo các cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm trong lĩnh vực khai thác, chế biến, vận chuyển, tiêu thụ than trên địa bàn, đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý lập lại trật tự, giải toả bến bãi chế biến, tiêu thụ than trái phép và quy hoạch đường vận chuyển, cảng bến xuất than.
Cụ thể, UBND tỉnh giao và chỉ đạo UBND các địa phương ký quy chế phối hợp với các đơn vị thành viên của Vinacomin, cùng các ngành thực hiện nghiêm kế hoạch phối hợp đã ký; khoanh định 7 vùng và khu vực cấm, khu vực hạn chế hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn, trình Chính phủ phê duyệt và đã được Chính phủ phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác chế biến và sử dụng khoáng sản của tỉnh Quảng Ninh đến năm 2010, tầm nhìn 2020; quy định công tác hoàn nguyên môi trường và đóng cửa mỏ khoáng sản rắn; đề án quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản.
Đây được coi là những biện pháp tích cực nhằm mục tiêu phát triển kinh tế hài hoà với bảo vệ môi trường. Liền theo đó là những công việc thường xuyên, liên tục của các lực lượng chức năng. Theo báo cáo tổng hợp của Công an tỉnh Quảng Ninh, trong 6 tháng đầu năm 2012, các ngành chức năng và địa phương đã phát hiện, triệt xóa 281 lán trại; đình chỉ 520 lượt điểm khai thác, tái khai thác than trái phép; thu giữ gần 20.000 tấn than; khởi tố, điều tra 24 vụ, 156 bị can về các hành vi phạm tội liên quan đến than. Đến nay, các cơ quan chức năng cũng đã hoàn tất hồ sơ, xử lý hành chính 281 vụ, 296 đối tượng, phạt trên 1 tỷ đồng; tịch thu than phát mại trị giá trên 3 tỷ đồng.
Kết quả trên thể hiện cả một quá trình đấu tranh liên tục, không mệt mỏi khi biết rằng, hòn than ngày càng có giá trị kinh tế thì đối tượng liên quan đến than luôn tìm cách đối phó với muôn vàn phương thức, thủ đoạn. Hiện nay, tại một số địa phương trọng điểm về than như Đông Triều, Uông Bí, Hạ Long và Cẩm Phả, không còn các điểm mở lò than lộ liễu như trước. Thay vào đó, đối tượng tìm cách móc nối với người dân có đất vườn, đất nằm trong khu vực tài nguyên than để ngụy trang, bí mật mở điểm khai thác than trái phép và cùng chia hưởng lợi nhuận.
Một điểm khai thác than trái phép ngụy trang trong vườn nhà tại phường Hà Khánh - TP Hạ Long.
Đáng ngại hơn, hiện tượng này có xu hướng phổ biến, gây rất nhiều khó khăn trong công tác nắm tình hình, kiểm tra, phát hiện đối với lực lượng chức năng. Mặt khác, chính quyền và các đơn vị ngành than đã nhiều lần kiểm tra, xử lý bằng các biện pháp khá cứng rắn như đánh sập, lấp cửa lò, cắt đường vận chuyển, phạt hành chính, trục xuất lao động... nhưng chỉ một thời gian sau đó, mọi việc lại tái diễn, chứng tỏ biện pháp chưa thật sự hiệu quả và chưa đủ sức răn đe.
Trên lĩnh vực vận chuyển than lậu cũng vậy, việc kiểm soát các phương tiện trên tuyến đường bộ và đường thủy dù được tăng cường các chốt điểm, lượt và phạm vi tuần tra, song công tác xử lý vẫn rất khó khăn. Đối tượng lợi dụng cơ chế ưu tiên, ẩn dưới danh nghĩa vận chuyển than tiêu thụ trong nước nhưng thực chất là chia nhỏ hành trình, không vận chuyển, giao nhận đúng nơi quy định mà bán ngay trên các địa bàn giáp ranh với Quảng Ninh, sau đó mới tìm cách xuất lậu đi Trung Quốc.
Cũng từ đầu năm 2012 đến nay, việc vận chuyển than lậu còn có thêm thủ đoạn ngụy trang mới, than được đóng thành bao hoặc cho vào container, kèm theo là những bộ chứng từ giả về chủng loại hàng hóa nhằm che mắt, trốn tránh sự kiểm soát của các lực lượng chức năng để tiêu thụ trái phép. Ngoài ra, tình trạng thông đồng, móc ngoặc giữa các lái xe với lực lượng bảo vệ mỏ, nhân viên giám định, thủ kho, quản lý cân than, theo dõi vận chuyển than... để lấy than bán ra ngoài, phương thức tuy cũ nhưng đến nay vẫn chưa thể chấm dứt do những người "trong cuộc" vẫn chưa thay đổi tư tưởng lợi ích cá nhân.
Theo lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh, sỡ dĩ "cuộc chiến" chống than lậu triển khai đã nhiếu năm, tỉnh chưa bao giờ chùn bước, nhưng đến nay cũng chỉ mới thu được những kết quả "bước đầu" và còn rất nhiều khó khăn, trắc trở trong công tác kiểm tra, xử lý là do cơ chế, quy định pháp luật trên lĩnh vực khai thác, kinh doanh khoáng sản than vẫn còn nhiều bất cập.
Từ đây, Quảng Ninh cũng đã chính thức đề nghị Chính phủ chỉ đạo một số vấn đề cụ thể như: các địa phương giáp ranh với Quảng Ninh không để tồn tại các bãi tập kết than trái phép, các hộ sử dụng than nội địa bắt buộc phải có quy hoạch cảng than tại chỗ. Đồng thời, cần sớm sửa đổi, bổ sung Nghị định 59 về việc kinh doanh và khai thác than, coi đây là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Đặc biệt, Chính phủ sớm ban hành Thông tư liên bộ để có hình thức xử lý hình sự đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm.
Nếu đáp ứng được những yêu cầu trên, Quảng Ninh tin chắc công tác đấu tranh chống than lậu sẽ nhanh chóng đạt mục tiêu lập lại trật tự kỷ cương, quản lý, khai thác tài nguyên hiệu quả, tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và an ninh năng lượng
